Mã QR truy xuất nguồn gốc: Khi chợ dân sinh bắt đầu thay đổi
Cùng với xu hướng số hóa mạnh mẽ, từ thanh toán không tiền mặt đến bán hàng online, chợ truyền thống đang đứng trước yêu cầu phải thay đổi để thích ứng. Trong dòng chảy đó, truy xuất nguồn gốc thực phẩm bằng mã QR bắt đầu được đưa vào thí điểm, mở ra kỳ vọng minh bạch hóa thị trường vốn lâu nay vận hành chủ yếu bằng “niềm tin”.
Khi chợ truyền thống không thể đứng ngoài làn sóng số hóa
Những năm gần đây, câu chuyện số hóa chợ truyền thống không còn là khẩu hiệu. Ở nhiều địa phương, việc quét mã QR để thanh toán, bán hàng qua mạng xã hội, thậm chí livestream bán thực phẩm đã trở nên quen thuộc với không ít tiểu thương.
Từ chỗ thanh toán tiền mặt, nhiều quầy hàng đã dán sẵn mã thanh toán. Từ chỗ chỉ bán trực tiếp, không ít tiểu thương bắt đầu nhận đơn qua điện thoại, giao hàng tận nhà. Và khi dòng chảy số hóa đã đi vào hoạt động mua bán, câu hỏi tiếp theo được đặt ra là: Liệu thông tin về hàng hóa có thể được số hóa hay không?
Ở đây, truy xuất nguồn gốc bằng mã QR trở thành một mắt xích quan trọng. Không chỉ là một công cụ kỹ thuật, QR thực chất là cách để “ghi lại” hành trình của sản phẩm, từ nơi sản xuất đến bàn ăn. Khi người tiêu dùng có thể quét mã để biết thực phẩm đến từ đâu, do ai cung cấp, được kiểm soát ra sao, thì niềm tin không còn dựa hoàn toàn vào lời người bán.
Tuy nhiên, khác với thanh toán QR vốn dễ triển khai và mang lại lợi ích trực tiếp, truy xuất nguồn gốc lại là câu chuyện phức tạp hơn nhiều. Nó đòi hỏi dữ liệu đầu vào, sự phối hợp của nhiều khâu và quan trọng nhất là sự sẵn sàng của cả người bán lẫn người mua.
Chính vì vậy, trong khi QR thanh toán đã phổ biến ở chợ, QR truy xuất nguồn gốc vẫn đang ở giai đoạn “bắt đầu”.
Từ những mô hình thí điểm đến bài toán thay đổi thói quen
Thực tế cho thấy, việc đưa truy xuất nguồn gốc vào chợ dân sinh không phải là câu chuyện lý thuyết. Hà Nội hiện đang triển khai “Tháng hành động vì An toàn thực phẩm” (từ 15/4 -15/5), theo đó một số địa bàn đã bắt đầu thử nghiệm nhiều mô hình với những cách khác nhau.
Ở phường Cửa Nam, tuyến phố Quang Trung được lựa chọn triển khai mô hình “Tuyến phố kiểm soát an toàn thực phẩm”. Tại đây, các cơ sở kinh doanh ăn uống không chỉ được cấp giấy chứng nhận, ký cam kết mà còn phải niêm yết công khai thông tin, bao gồm cả nguồn gốc nguyên liệu chế biến.
Ở một hướng tiếp cận khác, phường Việt Hưng lại đưa yếu tố công nghệ vào rõ nét hơn khi duy trì việc niêm yết mã QR công khai thông tin cơ sở kinh doanh, từng bước tạo mã QR truy xuất sản phẩm ngay tại chợ và các tuyến phố. Mô hình “Chợ dân sinh đảm bảo an toàn thực phẩm” tại chợ Thượng Thanh cũng được đánh giá cao và định hướng nhân rộng.
Nhìn vào những cách làm này có thể thấy, truy xuất nguồn gốc không đi theo một con đường duy nhất. Có nơi bắt đầu từ việc siết quản lý, buộc công khai thông tin; có nơi đi thẳng vào số hóa. Nhưng điểm chung là đều hướng tới một mục tiêu: làm cho thông tin về thực phẩm trở nên minh bạch hơn. Tuy nhiên, từ mô hình đến thực tế đại trà vẫn là một khoảng cách không nhỏ.
Anh T.B - một tiểu thương bán thịt tại khu vực Long Biên chia sẻ, nếu nguồn hàng đi từ hợp tác xã hoặc đầu mối lớn thì việc gắn mã, niêm yết thông tin là khả thi. Nhưng với hàng nhập qua nhiều mối nhỏ lẻ, thay đổi từng ngày, việc truy xuất trở nên khó khăn hơn nhiều. “Không phải lúc nào cũng có đủ thông tin để mà đưa lên mã”, anh T.B cho biết.
Ở phía người tiêu dùng, thói quen cũng chưa thực sự thay đổi. Nhiều người sẵn sàng quét mã khi mua hàng trong siêu thị, nhưng lại ít khi làm điều đó khi đi chợ. Việc mua bán vẫn diễn ra nhanh, gọn, dựa trên sự quen biết và kinh nghiệm lựa chọn.
Điều này cho thấy một thực tế: công nghệ có thể sẵn sàng, mô hình có thể đã có, nhưng nếu hành vi thị trường chưa thay đổi thì QR vẫn chỉ dừng ở mức “có mặt”, chưa thể phát huy hết vai trò.
Khi minh bạch không còn là lựa chọn
Đặt trong bối cảnh rộng hơn, truy xuất nguồn gốc bằng mã QR tại chợ dân sinh không đơn thuần là câu chuyện ứng dụng công nghệ. Đó là bước đi trong quá trình tổ chức lại thị trường thực phẩm theo hướng minh bạch, có kiểm soát và có trách nhiệm hơn.
Khi một sản phẩm có thể được truy xuất, đồng nghĩa với việc người bán phải chịu trách nhiệm rõ ràng hơn về nguồn gốc hàng hóa. Khi thông tin được công khai, người tiêu dùng cũng có thêm cơ sở để lựa chọn, thay vì chỉ dựa vào cảm tính. Và khi dữ liệu được số hóa, cơ quan quản lý có thể giám sát liên tục, thay vì chỉ kiểm tra theo đợt.
Để làm được điều đó, cần nhiều hơn những mô hình thí điểm. Cần chuẩn hóa dữ liệu từ đầu vào, đặc biệt với các nhóm thực phẩm tươi sống vốn đang lưu thông rất linh hoạt trong chợ dân sinh. Cần có công cụ đơn giản, phù hợp với tiểu thương nhỏ lẻ. Và quan trọng hơn, cần tạo ra thói quen mới cho người tiêu dùng, coi việc kiểm tra thông tin sản phẩm là một phần của hành vi mua sắm.
Chợ truyền thống đang thay đổi, nhưng sự thay đổi ấy không thể chỉ dừng ở hình thức như dán mã thanh toán hay bán hàng online. Nếu thông tin về hàng hóa vẫn “mù mờ”, thì quá trình số hóa mới chỉ đi được một nửa chặng đường. Trong bức tranh đó, mã QR truy xuất nguồn gốc có thể là chìa khóa để lấp đầy khoảng trống còn lại. Nhưng để chiếc chìa khóa này thực sự mở được cánh cửa minh bạch, cần một quá trình đồng bộ, nơi công nghệ, quản lý và thói quen thị trường cùng thay đổi./.
