Kinh doanh có trách nhiệm: “Hệ điều hành” mới của doanh nghiệp

Không chỉ là tuân thủ pháp luật

Ngày 14/7/2023, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 843/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình hành động quốc gia hoàn thiện chính sách và pháp luật nhằm thúc đẩy thực hành kinh doanh có trách nhiệm tại Việt Nam giai đoạn 2023-2027.

Chương trình hướng tới hoàn thiện khuôn khổ pháp luật, nâng cao nhận thức và năng lực thực thi của cơ quan quản lý, DN và các chủ thể liên quan, qua đó xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng và bền vững.

Tại Hội nghị tập huấn chính sách, pháp luật về thực hành kinh doanh có trách nhiệm trong lĩnh vực khoa học và công nghệ (KH&CN), do Bộ KH&CN tổ chức ngày 12/8 tại TP. Hồ Chí Minh, bà Nguyễn Thị Thu Trang, Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ KH&CN cho biết, trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, thực hành kinh doanh có trách nhiệm trở thành một xu thế tất yếu, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh, uy tín và khả năng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu của doanh nghiệp (DN).

Theo bà Nguyễn Thị Thu Trang, kinh doanh có trách nhiệm không phải là các hoạt động từ thiện đơn lẻ, mà là một "hệ điều hành" xuyên suốt trong DN, được lồng ghép từ xây dựng chiến lược, quản trị nhân sự đến bảo vệ môi trường và quyền lợi khách hàng.

Trong bối cảnh hệ thống pháp luật đang được hoàn thiện, việc chủ động cập nhật và tuân thủ các quy định về KHCN và sở hữu trí tuệ (SHTT) là yếu tố then chốt. Bà Nguyễn Thị Trang cho rằng, điều này không chỉ giúp DN phòng tránh rủi ro, mà còn là cách tốt nhất để xây dựng niềm tin bền vững với đối tác và người tiêu dùng.

Bên cạnh đó, chất lượng và tiêu chuẩn là nền tảng của phát triển bền vững. Việc áp dụng các tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật quốc tế sẽ giúp DN nâng tầm giá trị sản phẩm, đảm bảo an toàn tối đa và tự tin khẳng định vị thế trên thị trường trong nước cũng như quốc tế.

Ông Nguyễn Lê Đức Minh, Vụ Pháp chế, Bộ KH&CN cho rằng thực hành kinh doanh có trách nhiệm (Responsible Business Practices - RBP) là mô hình trong đó DN tổ chức hoạt động sản xuất, kinh doanh theo hướng bền vững, có đạo đức và có trách nhiệm với xã hội. Trong lĩnh vực khoa học công nghệ (KHCN) và đổi mới sáng tạo (ĐMST), yêu cầu này càng rõ nét, bởi công nghệ mới có thể tạo ra những tác động sâu rộng đối với con người, môi trường và xã hội.

RBP trong lĩnh vực KHCN được xác định trên 4 trụ cột gồm: trách nhiệm đạo đức, trách nhiệm xã hội, trách nhiệm môi trường và trách nhiệm quản trị. Nếu trách nhiệm đạo đức đòi hỏi sự trung thực trong nghiên cứu, phòng ngừa gian lận và bảo đảm chuẩn mực trong phát triển công nghệ, thì trách nhiệm xã hội hướng tới việc đưa thành tựu khoa học phục vụ cộng đồng.

Trong khi đó, trách nhiệm môi trường đặt trọng tâm vào giảm phát thải, tiết kiệm tài nguyên và phát triển công nghệ xanh. Trách nhiệm quản trị đề cao minh bạch, trách nhiệm giải trình, quản lý dữ liệu và quản trị rủi ro công nghệ.

"Chính vì vậy, thực hành kinh doanh có trách nhiệm, không chỉ giúp DN giảm nguy cơ vi phạm, mà còn trở thành phương thức quản trị rủi ro và xây dựng niềm tin", ông Lê Đức Minh nhấn mạnh và khuyến nghị các DN cần chủ động xây dựng các quy tắc, chính sách, kế hoạch nội bộ để kiểm soát tác động kinh tế, xã hội, môi trường và công nghệ, thay vì chỉ chờ đến khi phát sinh vấn đề mới xử lý.

Ông Nguyễn Lê Đức Minh cho biết thêm, trong lĩnh vực SHTT, chuyển giao công nghệ, tiêu chuẩn, đo lường và chất lượng, yêu cầu này càng cụ thể. DN phải chủ động bảo vệ tài sản trí tuệ của mình, nhưng đồng thời tôn trọng quyền của chủ thể khác; không chuyển giao công nghệ thuộc danh mục cấm; xác định đúng tiêu chuẩn, quy chuẩn áp dụng và bảo đảm thông tin trên nhãn hàng hóa, quảng cáo chính xác, minh bạch. Truy xuất nguồn gốc cũng ngày càng trở thành một thành tố quan trọng của trách nhiệm DN.

Khi trách nhiệm trở thành một phần của chiến lược kinh doanh

Thực hành kinh doanh có trách nhiệm đang được nhiều DN chuyển từ một yêu cầu mang tính khuyến nghị thành một phần trong chiến lược phát triển. Ở đó, trách nhiệm không chỉ nằm ở việc tuân thủ pháp luật, mà được thể hiện qua cách DN đầu tư cho KHCN, bảo vệ người tiêu dùng, quản trị tài sản trí tuệ, bảo vệ môi trường và tạo giá trị cho cộng đồng.

Bà Trần Thị Phi Yến, Giám sát pháp lý, Công ty CP thực phẩm dinh dưỡng Nutifood cho biết, Nutifood xác định KHCN và ĐMST là nền tảng quan trọng trong quá trình phát triển. Theo đó, thực hành kinh doanh có trách nhiệm được DN triển khai đồng thời trên nhiều phương diện, từ tuân thủ pháp luật, chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đến đầu tư cho nghiên cứu, phát triển nguồn nhân lực, bảo vệ môi trường và thực hiện trách nhiệm với cộng đồng.

Trong đó, đầu tư cho nghiên cứu và ĐMST được xem là một trong những cách cụ thể để DN tạo ra giá trị lâu dài. Nutifood cho biết mỗi năm dành khoảng 20-50 triệu USD cho nghiên cứu và phát triển (R&D), công nghệ chế biến và các giải pháp đóng gói. Đồng thời, chú trọng bảo hộ tài sản trí tuệ, ứng dụng công nghệ trong quản trị và sản xuất, tái sử dụng phụ phẩm, tiết kiệm năng lượng và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn.

Cách tiếp cận này cũng được thể hiện ở TH True Milk, với hệ thống trang trại tại Nghệ An ứng dụng nông nghiệp tuần hoàn, tiết kiệm năng lượng và xử lý chất thải hữu cơ, hướng tới xây dựng "Hệ sinh thái TH True Green" nhằm giảm phát thải và trung hòa carbon. DN cũng mở rộng trách nhiệm sang khía cạnh xã hội qua sáng kiến "Sữa học đường" và ưu tiên tuyển dụng lao động địa phương, đồng thời lồng ghép các mục tiêu phát triển bền vững (SDGs) vào chiến lược và báo cáo theo chuẩn mực quốc tế.

Ở lĩnh vực khác, Vietcombank gắn thực hành kinh doanh có trách nhiệm với hoạt động tín dụng, ưu tiên các dự án năng lượng tái tạo, xử lý nước và sản xuất sạch hơn, đồng thời kiểm soát các dự án có nguy cơ gây tác động tiêu cực đến môi trường. Ngân hàng cũng dành nguồn lực cho y tế, giáo dục, an sinh xã hội và chú trọng các chuẩn mực quản trị, công bố thông tin về phát triển bền vững.

Trong ngành bia và nước giải khát, Heineken Việt Nam tập trung vào sử dụng năng lượng tái tạo, tái chế chất thải và phụ phẩm, giảm phát thải. Đồng thời, triển khai chương trình "Uống có trách nhiệm", đào tạo nhân viên và nhà cung cấp, thực hiện các nguyên tắc về liêm chính và đạo đức kinh doanh.

Kinh nghiệm từ nước ngoài, Microsoft đưa trách nhiệm vào cả cơ chế quản trị, từ cam kết về môi trường, áp dụng giá carbon nội bộ đến thực hành AI có trách nhiệm và gắn một phần thu nhập, thưởng cổ phiếu của lãnh đạo với các mục tiêu về đa dạng nhân sự và phát triển bền vững.

Doanh nghiệp phải chủ động, chính sách phải sát thực tiễn

Một trong những vấn đề được DN quan tâm tại Hội nghị là thời gian thẩm định đơn sáng chế còn kéo dài. Đại diện Tổng Công ty Phân bón và Hóa chất Dầu khí (PVFCCo) cho biết có trường hợp quá trình thẩm định mất gần 3 năm, ảnh hưởng trực tiếp đến kế hoạch khai thác và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Việc thay đổi cán bộ thẩm định trong quá trình xử lý, cũng có thể khiến DN phải giải trình lại một số nội dung, làm phát sinh thêm thời gian và nguồn lực. Cùng với đó, bài toán định giá kết quả nghiên cứu, đặc biệt là các kết quả hình thành từ nhiệm vụ sử dụng ngân sách nhà nước, vẫn khiến DN lúng túng do chưa có hướng dẫn đủ rõ và thống nhất.

Bên cạnh SHTT, nhân lực chất lượng cao cũng là một bài toán lớn. Đại diện Liên doanh Việt - Nga Vietsovpetro cho rằng, muốn thu hút và giữ chân chuyên gia giỏi, kể cả chuyên gia nước ngoài, DN cần có cơ chế đãi ngộ đủ sức cạnh tranh về tiền lương, phúc lợi và môi trường làm việc. DN này cũng đề xuất nghiên cứu mô hình thử nghiệm có kiểm soát "sandbox" trong KHCN và ĐMST, tạo không gian thử nghiệm có kiểm soát để các sản phẩm, giải pháp mới có thể được đánh giá trước khi triển khai rộng rãi.

Nếu với DN lớn, bài toán nằm ở cơ chế và nguồn lực, thì với startup, rủi ro pháp lý lại có thể xuất hiện ngay từ quá trình phát triển sản phẩm. Ông Trần Đức Sự, Phó Giám đốc Trung tâm ĐMST và Chuyển giao KHCN (CITT), Trường Đại học Tôn Đức Thắng, cảnh báo việc sử dụng mã nguồn mở và các công cụ AI mà không kiểm tra kỹ điều kiện cấp phép, có thể khiến startup đối mặt với tranh chấp khi sản phẩm được thương mại hóa. Đáng lưu ý, nhiều rủi ro chỉ bộc lộ khi DN bắt đầu thu phí người dùng, trong khi startup thường chưa có bộ phận pháp lý chuyên trách.

Vì vậy, theo ông Trần Đức Sự, các startup, nhóm nghiên cứu cần được tiếp cận thông tin pháp lý dễ hiểu, kịp thời và phù hợp với quy mô, lĩnh vực hoạt động. Theo đó, cơ quan quản lý cần phân loại đối tượng để có chính sách hỗ trợ phù hợp. Đồng thời, chủ động cập nhật chính sách định kỳ cho DN, xây dựng học liệu trực tuyến về rủi ro pháp lý và sổ tay hướng dẫn dành riêng cho DN siêu nhỏ và nhỏ.

Ông Vũ Hồng Phi, bộ phận pháp chế Trường Đại học Sài Gòn đề xuất tăng cường phối hợp trực tiếp giữa Bộ KH&CN với các cơ sở giáo dục trong triển khai các hệ thống quản lý phục vụ hoạt động KHCN. Nhà trường cũng mong muốn xây dựng hệ thống dữ liệu người học và công trình khoa học theo tiêu chí "đúng, đủ, sạch", đồng thời bảo đảm an toàn thông tin.

Từ những mô hình thực tiễn đến các vướng mắc của DN, trường đại học và startup, cho thấy thực hành kinh doanh có trách nhiệm chỉ có thể đi vào chiều sâu khi chính sách và thực tiễn cùng chuyển động. Những đề xuất cụ thể, như mô hình "sandbox" hay học liệu pháp lý riêng cho DN nhỏ, cho thấy chính sách cần đi sát hơn vào từng nhóm đối tượng, thay vì áp dụng một khuôn khổ chung cho mọi quy mô DN./.