Khoa học và công nghệ mở đường cho nông nghiệp hữu cơ ở Cao Bằng

Bảo tồn nguồn gen bản địa gắn với phát triển nông nghiệp hữu cơ

Trong những năm gần đây, ứng dụng khoa học công nghệ (KHCN) vào sản xuất nông nghiệp ngày càng được quan tâm nhằm nâng cao chất lượng giống cây trồng, tăng hiệu quả sử dụng tài nguyên và đáp ứng yêu cầu phát triển nông nghiệp theo hướng hữu cơ bền vững.

Đối với Cao Bằng, nơi còn lưu giữ nhiều nguồn gen cây trồng bản địa có giá trị kinh tế và sinh học, việc nghiên cứu, bảo tồn và phát triển các nguồn gen cây trồng bản địa có ý nghĩa quan trọng, vừa góp phần duy trì đa dạng sinh học, vừa tạo cơ sở khoa học cho phát triển các sản phẩm nông nghiệp đặc trưng của địa phương.

Thực hiện chức năng nghiên cứu, ứng dụng và chuyển giao tiến bộ khoa học kỹ thuật, Trung tâm Ứng dụng tiến bộ khoa học và công nghệ, Sở Khoa học và Công nghệ (KH&CN) tỉnh Cao Bằng đã phối hợp với Công ty TNHH Phát triển nông nghiệp và Tư vấn môi trường (DACE) triển khai các hoạt động nghiên cứu, sản xuất giống cây trồng phục vụ phát triển vùng nguyên liệu hữu cơ, tập trung vào một số cây trồng có tiềm năng như: gừng trâu, quế bản địa và cây ớt.

Đây là một trong những mô hình liên kết giữa cơ quan KHCN và doanh nghiệp (DN) được hình thành từ nhu cầu thực tiễn của sản xuất. Trong đó, DN đóng vai trò tổ chức sản xuất, xây dựng vùng nguyên liệu và liên kết tiêu thụ sản phẩm; Trung tâm đảm nhiệm nghiên cứu, sản xuất giống và chuyển giao quy trình kỹ thuật. Sự phối hợp này góp phần rút ngắn khoảng cách giữa nghiên cứu và ứng dụng, đưa các tiến bộ KHCN đến gần hơn với người dân.

Ứng dụng khoa học và công nghệ trong sản xuất giống mang lại nhiều lợi ích thiết thực

Một trong những nội dung hợp tác nổi bật là nghiên cứu và sản xuất giống gừng trâu bằng phương pháp nuôi cấy mô tế bào. Tháng 7/2025, Trung tâm đã triển khai nhiệm vụ nuôi cấy mô cây gừng trâu theo đặt hàng của Công ty DACE. So với phương pháp nhân giống truyền thống bằng củ, công nghệ nuôi cấy mô cho phép tạo ra số lượng lớn cây giống đồng đều về chất lượng, sạch bệnh và chủ động nguồn cung tại địa phương.

Đặc biệt, cây giống nuôi cấy mô có kích thước nhỏ, trọng lượng nhẹ, thuận lợi trong quá trình vận chuyển, bảo quản và tổ chức sản xuất trên diện rộng. Việc giảm thiểu nguy cơ mang mầm bệnh từ vật liệu giống ban đầu cũng góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất, phù hợp với yêu cầu của các mô hình canh tác hữu cơ.

Năm 2026, Trung tâm và Công ty DACE dự kiến triển khai mô hình trồng thử nghiệm 500 m² gừng trâu cấy mô tại xã Lũng Nặm và 200 m² tại xã Lê Chung nhằm đánh giá khả năng sinh trưởng, thích nghi và hiệu quả kinh tế của giống cây trong điều kiện sản xuất thực tế. Theo đặc điểm sinh trưởng, cây gừng trâu được trồng từ tháng 1 đến tháng 3 âm lịch và cho thu hoạch sau khoảng 9 - 10 tháng.

Song song với cây gừng trâu, Trung tâm tiếp tục phối hợp với DN trong công tác ươm giống quế bản địa. Đây là loài cây có giá trị kinh tế cao, thích nghi tốt với điều kiện sinh thái của tỉnh, đồng thời là nguồn gen cần được bảo tồn và phát triển. Việc chủ động nguồn giống quế chất lượng góp phần nâng cao hiệu quả trồng rừng sản xuất, từng bước xây dựng các vùng nguyên liệu ổn định phục vụ chế biến và phát triển kinh tế lâm nghiệp.

Bên cạnh đó, tận dụng hệ thống vườn ươm hiện có với điều kiện thuận lợi về tưới tiêu, chăm sóc và phòng trừ sâu bệnh, Trung tâm đã phối hợp với DACE sản xuất 56.400 cây giống ớt Superman VA.99999 trong thời gian từ tháng 2 đến tháng 4/2026. Đây là nguồn giống phục vụ kế hoạch phát triển vùng nguyên liệu cây ớt hữu cơ của doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh.

Qua quá trình triển khai cho thấy, việc ứng dụng KH&CN trong sản xuất giống đang mang lại nhiều lợi ích thiết thực. Đối với người dân, nguồn giống chất lượng cao giúp nâng cao tỷ lệ sống của cây trồng, giảm chi phí sản xuất và hạn chế rủi ro do sâu bệnh.

Khi tham gia các chuỗi liên kết với DN, người dân có thêm cơ hội tiếp cận quy trình sản xuất tiên tiến, ổn định đầu ra và nâng cao thu nhập. Đối với phát triển vùng nguyên liệu, việc chủ động nguồn giống là điều kiện tiên quyết để mở rộng diện tích sản xuất theo hướng tập trung, đồng nhất về chất lượng.

Hiện nay, DACE đã ký kết hợp đồng đầu tư phát triển cây trồng hữu cơ và bao tiêu sản phẩm trên hàng trăm héc-ta gừng tại các xã Lũng Nặm, Tổng Cọt, tạo tiền đề hình thành các vùng nguyên liệu đặc thù phục vụ chế biến và tiêu thụ sản phẩm.

Về lâu dài, hoạt động nghiên cứu, nhân giống và bảo tồn các giống cây bản địa như gừng trâu, quế bản địa còn có ý nghĩa quan trọng trong việc lưu giữ và phát huy giá trị nguồn gen địa phương. Đây là cơ sở để phát triển các sản phẩm nông nghiệp mang bản sắc riêng của Cao Bằng, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của nông sản trên thị trường.

Tuy nhiên, quá trình triển khai vẫn còn không ít khó khăn như: quy mô sản xuất còn nhỏ, nguồn lực đầu tư cho nghiên cứu và ứng dụng KHCN chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu thực tiễn; việc chuyển đổi từ phương thức sản xuất truyền thống sang sản xuất hữu cơ đòi hỏi thời gian, chi phí và sự thay đổi trong nhận thức của người dân.

Bên cạnh đó, việc xây dựng các chuỗi liên kết bền vững giữa DN, hợp tác xã và người sản xuất vẫn cần tiếp tục được củng cố.

Trong thời gian tới, Trung tâm sẽ tiếp tục phối hợp với các DN, địa phương và người dân hoàn thiện quy trình kỹ thuật, mở rộng quy mô sản xuất giống, đánh giá hiệu quả các mô hình thực nghiệm và từng bước nhân rộng các giống cây có tiềm năng. Mục tiêu không chỉ là cung cấp cây giống chất lượng mà còn góp phần xây dựng hệ sinh thái nông nghiệp hữu cơ dựa trên nền tảng KHCN, tạo giá trị gia tăng cho nông sản địa phương.

Thực tiễn cho thấy, KH&CN không chỉ là công cụ hỗ trợ sản xuất mà còn là động lực quan trọng thúc đẩy quá trình tái cơ cấu ngành nông nghiệp. Việc ứng dụng các tiến bộ kỹ thuật trong bảo tồn nguồn gen, sản xuất giống và phát triển vùng nguyên liệu đang mở ra hướng đi mới cho nông nghiệp Cao Bằng. Đây là nền tảng để xây dựng một nền nông nghiệp xanh, an toàn, thích ứng với yêu cầu của thị trường và phát triển bền vững trong giai đoạn tới./.