Hỗ trợ nghiên cứu sinh xuất sắc tới 1 tỷ đồng để làm chủ, phát triển công nghệ lõi, chiến lược

Ngày 13/4/2026, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) Vũ Hải Quân đã ký ban hành Quyết định 2103/QĐ-BKHCN phê duyệt “Chương trình hỗ trợ nghiên cứu sinh xuất sắc giai đoạn 2026-2030” (VREF), thiết lập cơ chế đầu tư trực tiếp quy mô lớn cho nghiên cứu sinh xuất sắc.

Đầu tư có trọng điểm để hình thành lực lượng khoa học trẻ dẫn dắt công nghệ

“Chương trình hỗ trợ nghiên cứu sinh xuất sắc giai đoạn 2026-2030” (Vietnam Research Excellence Fellowship - VREF) đánh dấu bước chuyển trong cách tiếp cận phát triển nguồn nhân lực KH&CN tại Việt Nam: Từ hỗ trợ đào tạo theo diện rộng sang đầu tư trực tiếp cho nghiên cứu xuất sắc.

Trong Chương trình VREF, nghiên cứu sinh được xác định là lực lượng nòng cốt, trực tiếp tham gia tạo ra các kết quả khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo (ĐMST). Việc đầu tư cho nhóm đối tượng này vì vậy không còn dừng ở mục tiêu đào tạo, mà hướng tới hình thành đội ngũ nhà khoa học trẻ có khả năng nghiên cứu độc lập, đóng vai trò dẫn dắt trong các lĩnh vực công nghệ trọng điểm.

Nguyên tắc phân bổ nguồn lực của chương trình thể hiện rõ định hướng này. Thay vì dàn trải, nguồn lực được tập trung ưu tiên cho các nhiệm vụ nghiên cứu hướng tới làm chủ công nghệ lõi, phát triển sản phẩm công nghệ chiến lược, đồng thời vẫn bảo đảm hỗ trợ các nghiên cứu có tính mới và đột phá ở các lĩnh vực khác.

Điểm cốt lõi của cơ chế triển khai là tuyển chọn cạnh tranh, minh bạch và đánh giá theo kết quả đầu ra. Nghiên cứu sinh muốn tham gia không chỉ cần năng lực học thuật, mà phải có đề xuất nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể, gắn với sản phẩm khoa học và công nghệ có thể đo lường.

Các mục tiêu đầu ra được lượng hóa rõ ràng và ở mức cao. Theo đó, tối thiểu 60% kết quả nghiên cứu phải được công bố trên các tạp chí khoa học quốc tế uy tín; ít nhất 20% có đăng ký bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ; và tối thiểu 15% kết quả được chuyển giao, thương mại hóa hoặc ứng dụng vào thực tiễn sản xuất, kinh doanh.

Những chỉ tiêu này cho thấy định hướng xuyên suốt của chương trình là nâng cao chất lượng nghiên cứu, đồng thời thúc đẩy khả năng chuyển hóa tri thức thành tài sản trí tuệ và sản phẩm công nghệ.

Bên cạnh đó, Chương trình VREF đặt trọng tâm vào việc gắn kết hoạt động nghiên cứu với hệ sinh thái ĐMST. Cơ chế đồng hướng dẫn với chuyên gia quốc tế, trí thức Việt Nam ở nước ngoài được khuyến khích, đồng thời sự tham gia thực chất của doanh nghiệp được đưa vào như một tiêu chí quan trọng trong quá trình đề xuất, tuyển chọn và đánh giá nhiệm vụ nghiên cứu.

Qua đó, hoạt động nghiên cứu không còn tách rời môi trường sản xuất và thị trường, mà được đặt trong mối liên kết trực tiếp với nhu cầu công nghệ của nền kinh tế.

Cơ chế tài chính “đủ mạnh”, gỡ điểm nghẽn của nghiên cứu sinh

Theo Quỹ Phát triển KH&CN Quốc gia (NAFOSTED) - Bộ KH&CN, việc thiết kế Chương trình VREF xuất phát từ thực tiễn cho thấy hoạt động nghiên cứu của nghiên cứu sinh tại Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế, dù quy mô đào tạo tiến sĩ có xu hướng gia tăng trong những năm gần đây.

Một điểm nghẽn lớn là điều kiện bảo đảm cho hoạt động nghiên cứu còn hạn chế. Nhiều nghiên cứu sinh chưa được tiếp cận đầy đủ nguồn lực cần thiết để triển khai các nghiên cứu chất lượng cao, đặc biệt trong việc tham gia hoạt động học thuật quốc tế hoặc tạo ra các sản phẩm khoa học và công nghệ có giá trị.

Cùng với đó, sự gắn kết giữa nghiên cứu của nghiên cứu sinh với các nhiệm vụ KH&CN trọng điểm còn chưa chặt chẽ. Các nghiên cứu liên quan đến làm chủ công nghệ lõi hoặc phát triển sản phẩm công nghệ chiến lược chưa hình thành được cơ chế đầu tư tập trung, dẫn đến hiệu quả còn hạn chế.

Việc huy động nguồn lực từ doanh nghiệp và hợp tác quốc tế cũng chưa tương xứng với yêu cầu phát triển, khiến nhiều kết quả nghiên cứu dừng lại ở mức độ học thuật, chưa được chuyển hóa thành sản phẩm hoặc ứng dụng thực tiễn.

Trong bối cảnh đó, Chương trình VREF được thiết kế với cơ chế tài chính đủ mạnh để tạo ra thay đổi thực chất. Theo Quyết định, mức hỗ trợ tối đa từ ngân sách nhà nước là 1 tỷ đồng mỗi năm cho một nghiên cứu sinh, với thời gian hỗ trợ tối đa 3 năm bao phủ toàn bộ các hoạt động phục vụ trực tiếp nhiệm vụ nghiên cứu, từ thù lao thực hiện, chi phí vật tư, thiết bị, dữ liệu, thuê dịch vụ kỹ thuật, đến công bố khoa học, tham dự hội nghị, đăng ký sở hữu trí tuệ, phát triển sản phẩm và chuyển giao công nghệ.

Đáng chú ý, cơ chế giải ngân được gắn chặt với tiến độ và kết quả đầu ra, thay vì cấp phát theo kế hoạch cố định. Điều này đặt các nhiệm vụ nghiên cứu vào khuôn khổ quản trị có trách nhiệm giải trình rõ ràng, đồng thời tạo áp lực nâng cao chất lượng thực hiện.

Chương trình cũng quy định rõ cơ chế sàng lọc. Những nhiệm vụ không bảo đảm tiến độ, không đạt yêu cầu về kết quả, hoặc vi phạm quy định về tài chính, liêm chính khoa học sẽ bị dừng hoặc chấm dứt.

Tuy nhiên, điểm tiến bộ là cơ chế chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu khoa học. Những nhiệm vụ không đạt mục tiêu do yếu tố khách quan hoặc bản chất khoa học vẫn có thể được xem xét, miễn là quá trình thực hiện tuân thủ đầy đủ quy định.

Song song với nguồn ngân sách nhà nước, Chương trình cũng hướng tới huy động các nguồn lực từ doanh nghiệp và tổ chức trong và ngoài nước, qua đó hình thành cơ chế đồng tài trợ và tăng cường liên kết giữa nghiên cứu với thị trường.

Ở tầm dài hạn, Chương trình VREF không chỉ hỗ trợ từng cá nhân nghiên cứu sinh, mà hướng tới xây dựng mạng lưới các nhà khoa học trẻ, hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh và thúc đẩy hợp tác quốc tế.

Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ ngày càng gay gắt, việc đầu tư có trọng điểm vào nghiên cứu sinh xuất sắc, với cơ chế tài chính đủ mạnh và quản trị theo hướng gắn với kết quả đầu ra, là bước đi nhằm nâng cao năng lực tự chủ công nghệ và vị thế khoa học của Việt Nam trong giai đoạn tới./.