Đưa SHTT trở thành yếu tố quan trọng trong nâng cao năng lực tự chủ và cạnh tranh thương mại quốc tế của Việt Nam

Đẩy mạnh công tác quản lý sở hữu trí tuệ

Căn cứ Kết luận số 51-KL/TW ngày 17/6/2026 của Bộ Chính trị về đẩy mạnh công tác sở hữu trí tuệ (SHTT) phục vụ phát triển kinh tế - xã hội trong tình hình mới, ngày 22/9/2026, Chính phủ đã ban hành Kế hoạch hành động thực hiện Kết luận số 51-KL/TW nhằm cụ thể hóa các quan điểm, tổ chức thực hiện đầy đủ, đồng bộ, nhất quán các nhiệm vụ nêu tại Kết luận số 51-KL/TW [1].

Kế hoạch xác định rõ nhiệm vụ và trách nhiệm của các bộ, cơ quan, địa phương, đồng thời đặt yêu cầu tổ chức thực hiện, kiểm tra, giám sát và đánh giá kết quả nhằm đưa SHTT trở thành một yếu tố quan trọng trong nâng cao năng lực tự chủ và cạnh tranh thương mại quốc tế của Việt Nam.

Đáng chú ý, một trong những nhóm nhiệm vụ được xác định là tăng cường và nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền SHTT, nhất là trên môi trường số. Theo đó, các cơ quan chức năng được định hướng ứng dụng công nghệ có chức năng giám sát, tự động phát hiện và cảnh báo sớm hành vi xâm phạm quyền SHTT; tăng cường kiểm tra việc chấp hành pháp luật; kịp thời phát hiện, kiến nghị hoặc chuyển cơ quan có thẩm quyền xử lý các hành vi vi phạm.

Cùng với đó là hiện đại hóa hạ tầng công nghệ thông tin, xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên ngành về SHTT và nghiên cứu các cơ chế nâng cao tính chuyên nghiệp, hiệu quả trong giải quyết tranh chấp.

Những định hướng trên cho thấy công tác bảo vệ quyền SHTT đang được tiếp cận theo hướng đồng bộ hơn, từ hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu lực thực thi đến ứng dụng khoa học, công nghệ và dữ liệu. Đây cũng là yêu cầu ngày càng rõ nét khi phương thức xâm phạm quyền SHTT đang thay đổi nhanh, đặc biệt với sự phát triển của thương mại điện tử và các nền tảng số.

Tăng sức răn đe, bảo vệ môi trường kinh doanh

Thực tế, cùng với những nỗ lực tăng cường quản lý và thực thi pháp luật, thực tiễn xâm phạm quyền SHTT vẫn có những diễn biến mới ngày càng đa dạng trên cả thị trường truyền thống và môi trường số.

Một trong những biểu hiện rõ của tình trạng này là số lượng sản phẩm và gian hàng vi phạm được phát hiện trên các nền tảng thương mại điện tử (TMĐT).

Trong 6 tháng đầu năm 2026, Bộ Công Thương đã triển khai nhiều giải pháp chống buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả và xâm phạm quyền SHTT, trong đó tập trung đáng kể vào môi trường TMĐT. Chỉ trong thời gian ngắn thực hiện đợt cao điểm, Bộ Công Thương phối hợp với các sàn TMĐT gỡ bỏ hơn 9.000 sản phẩm vi phạm, chặn hơn 2.000 gian hàng có dấu hiệu vi phạm; lực lượng quản lý thị trường trực tiếp xử lý hơn 300 vụ việc trên môi trường mạng [2].

Những con số này cho thấy một thay đổi đáng chú ý trong phương thức kinh doanh hàng hóa vi phạm. Thay vì chỉ xuất hiện tại các cửa hàng, kho hàng hoặc chợ truyền thống, sản phẩm nghi giả mạo, xâm phạm quyền SHTT có thể được đưa lên các nền tảng trực tuyến, tiếp cận lượng lớn người mua trong thời gian ngắn.

Đáng chú ý, trong cùng thời gian, lực lượng chức năng đã xử lý trên 1.500 vụ việc giả mạo nhãn hiệu, xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp và chuyển 24 vụ việc có dấu hiệu tội phạm sang cơ quan điều tra. Bộ Công Thương nhận định các vụ việc trên môi trường mạng gây khó khăn nhất định cho công tác thực thi, do đối tượng có thể lợi dụng mạng xã hội và nền tảng TMĐT để che giấu hoạt động, trong khi việc thu thập chứng cứ điện tử và giám định quyền SHTT có thể mất nhiều thời gian.

Thực tế này cũng đặt ra bài toán mới: một sản phẩm vi phạm có thể không tồn tại lâu tại một địa chỉ kinh doanh cố định. Khi một gian hàng bị phát hiện, sản phẩm có thể được thay đổi tên, tài khoản hoặc cách thức tiếp cận khách hàng. Vì vậy, hoạt động chống hàng giả và xâm phạm SHTT trên môi trường số không chỉ dựa vào kiểm tra trực tiếp mà cần sự phối hợp giữa cơ quan quản lý, chủ thể quyền và các nền tảng.

Theo số liệu từ Bộ Khoa học và Công nghệ, trong khoảng thời gian từ ngày 7/5 đến ngày 29/8/2026, số vụ việc có dấu hiệu xâm phạm quyền SHTT được phát hiện trong tháng 8 giảm từ 1.250 vụ của tháng 7 xuống 1.134 vụ, giảm 116 vụ.

Địa bàn và phương thức vi phạm ngày càng đa dạng

Tình trạng xâm phạm quyền SHTT cũng được ghi nhận tại nhiều địa phương với mức độ khác nhau.

Trong tháng 8/2026, Hà Nội xử lý 235 vụ, TP. Hồ Chí Minh 204 vụ, Quảng Ninh 57 vụ và Hà Tĩnh 51 vụ. So với mức trung bình tháng của năm 2025, số vụ xử lý tại các địa phương này tăng lần lượt 194,2%, 728,6%, 300% và 728,6%.

Ở chiều ngược lại, một số địa phương có số vụ xử lý thấp hơn mức trung bình tháng của năm 2025, như Thành phố Huế, Lai Châu, Tuyên Quang và Ninh Bình.

Sự khác biệt giữa các địa phương một phần phản ánh đặc điểm thị trường, lưu thông hàng hóa và hoạt động kiểm tra tại từng địa bàn. Trong đó, các trung tâm tiêu thụ lớn và những địa bàn có hoạt động thương mại, logistics phát triển tiếp tục đặt ra yêu cầu cao về kiểm soát hàng hóa.

Từ góc độ quản lý thị trường, vấn đề không chỉ nằm ở việc phát hiện một sản phẩm giả mà còn là xác định nguồn hàng, chủ thể chịu trách nhiệm và đường đi của hàng hóa. Đối với hàng hóa được kinh doanh trực tuyến, việc xác định người bán, kho hàng và dòng tiền càng trở nên quan trọng.

Sự phát triển nhanh của TMĐT đang làm thay đổi đáng kể cách thức mua bán hàng hóa. Bộ Công Thương cho biết, quy mô TMĐT Việt Nam năm 2025 đạt khoảng 31 tỷ USD, tăng 25,5% [3]. Bước sang năm 2026, cơ quan quản lý xác định tăng cường hậu kiểm, xây dựng cơ sở dữ liệu TMĐT và từng bước ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) phục vụ giám sát là một trong những nhiệm vụ trọng tâm.

Luật TMĐT số 122/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, cùng với Nghị định số 248/2026/NĐ-CP của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật, tạo thêm cơ sở pháp lý cho quản lý hoạt động thương mại điện tử trong giai đoạn mới.

Đây cũng là lý do công tác chống hàng giả, hàng xâm phạm quyền SHTT ngày càng gắn với quản lý dữ liệu. Trong chỉ đạo tháng 7/2026, Chính phủ yêu cầu các lực lượng chức năng đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ thông tin; đồng thời Bộ Công Thương và Bộ Công an được giao phối hợp xây dựng dữ liệu về truy xuất nguồn gốc hàng hóa, tăng cường kết nối và chia sẻ thông tin.

Bộ Công Thương cũng đã xác định việc xây dựng hệ thống quản lý hiện đại, ứng dụng công nghệ số, AI và cơ sở dữ liệu liên thông là hướng đi trong công tác phòng, chống hàng giả và bảo vệ người tiêu dùng trên nền tảng số giai đoạn 2026-2030.

Tăng sức răn đe, bảo vệ môi trường kinh doanh

Cùng với tăng cường kiểm tra, xử lý, việc hoàn thiện chính sách về SHTT tiếp tục được đặt ra.

Theo đó, nhiệm vụ ưu tiên triển khai Kế hoạch hành động thực hiện Kết luận số 51-KL/TW của Chính phủ, gồm:

Quán triệt, nâng cao nhận thức về vai trò chiến lược của SHTT, xây dựng văn hoá tôn trọng sáng tạo

Hoàn thiện thể chế, hệ thống pháp luật SHTT hiện đại, đồng bộ

Thúc đẩy sự phát triển đồng bộ của hệ sinh thái SHTT, trong đó chú trọng phát triển thị trường quyền SHTT, nâng cao năng lực SHTT của doanh nghiệp.

Tăng cường và nâng cao hiệu quả công tác bảo vệ quyền SHTT, đặc biệt là trên môi trường số

Nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về SHTT.

Bảo đảm an ninh quốc gia về công nghệ, dữ liệu và bí mật kinh doanh.

Đẩy mạnh hội nhập quốc tế sâu rộng, có chọn lọc về SHTT.

Trước đó, ngày 21/8/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1624/QĐ-TTg sửa đổi, bổ sung một số điều của Quyết định số 1068/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược SHTT đến năm 2030. Việc điều chỉnh chiến lược diễn ra trong bối cảnh hoạt động đổi mới sáng tạo, TMĐT và kinh tế số phát triển nhanh, kéo theo yêu cầu cao hơn về bảo vệ quyền SHTT [4].

Cùng với đó, Chính phủ yêu cầu các bộ, ngành, địa phương tiếp tục thực hiện Công điện số 38/CĐ-TTg ngày 5/5/2026 về đấu tranh, ngăn chặn và xử lý hành vi xâm phạm quyền SHTT; tăng cường phối hợp giữa các lực lượng, hoàn thiện cơ sở dữ liệu và ứng dụng công nghệ trong phát hiện, xử lý vi phạm.

Từ những vụ việc được phát hiện trên sàn TMĐT, hàng hóa giả mạo nhãn hiệu bị xử lý cho đến các vụ có dấu hiệu tội phạm được chuyển cơ quan điều tra, thực tế cho thấy xâm phạm quyền SHTT không còn chỉ là vấn đề của một khâu trong chuỗi cung ứng. Vi phạm có thể bắt đầu từ sản xuất, lưu thông, xuất nhập khẩu và nhanh chóng tiếp cận người tiêu dùng thông qua môi trường số.

Do đó, bên cạnh tăng cường kiểm tra tại thị trường truyền thống, việc hình thành cơ chế giám sát dựa trên dữ liệu, truy xuất nguồn gốc, chia sẻ thông tin giữa các cơ quan và phối hợp với các nền tảng thương mại điện tử sẽ ngày càng có vai trò quan trọng.

Đây không chỉ là yêu cầu nhằm xử lý hàng hóa vi phạm mà còn góp phần bảo vệ doanh nghiệp đầu tư cho thương hiệu, sáng tạo và công nghệ, đồng thời bảo đảm quyền lợi người tiêu dùng và xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, cạnh tranh lành mạnh./.

“

Tài liệu tham khảo

[1] Báo Điện tử Chính phủ (2026), "Chính phủ đẩy mạnh công tác sở hữu trí tuệ phục vụ phát triển kinh tế - xã hội".

[2] Báo Điện tử Chính phủ (2026), "Phát hiện hơn 3.300 vụ có dấu hiệu xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, khởi tố 85 vụ án".

[3] Cổng TTĐT Bộ Công Thương (2025), "Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số tổng kết công tác năm 2025 và triển khai nhiệm vụ năm 2026".

[4] Chính phủ (2026), "Quyết định số 1624/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ: Sửa đổi, bổ sung một số điều của Quyết định số 1068/QĐ-TTg ngày 22 tháng 8 năm 2019 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược sở hữu trí tuệ đến năm 2030".