Định hình mô hình phát triển mới dựa trên trụ cột thể chế, công nghệ và kinh tế dữ liệu

Sáng ngày 25/3, tại Hà Nội, Viện Kinh tế Việt Nam và thế giới (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) tổ chức Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026 với chủ đề “Mô hình phát triển dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số”.

Đây là sự kiện học thuật - chính sách quan trọng nhằm góp phần nhận diện những yêu cầu mới của phát triển đất nước trong bối cảnh quốc tế và trong nước biến đổi nhanh chóng, đồng thời làm rõ các luận cứ khoa học và thực tiễn cho việc xác lập mô hình phát triển mới của Việt Nam trong giai đoạn 2026 - 2030 và những năm tiếp theo.

Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số - Yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh, phát triển của các quốc gia

Phát biểu khai mạc Diễn đàn, PGS. TS Nguyễn Đức Minh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho biết: Thế giới đang chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đây không chỉ là xu hướng tất yếu mà đã trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh và sự phát triển của các quốc gia, tổ chức và doanh nghiệp.

Thực tiễn cho thấy, những nền kinh tế nhanh chóng nắm bắt và tận dụng thành tựu khoa học, công nghệ đã bứt phá mạnh mẽ; ngược lại, những quốc gia chậm thích ứng đang đối mặt với nguy cơ tụt hậu.

Quan điểm phát triển dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã được thể hiện rõ trong các văn kiện của Đảng và chính sách pháp luật của Nhà nước, đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu chủ động tham gia cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư, coi đây là một trong những nhiệm vụ trung tâm. Đối với Việt Nam, phát triển dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là định hướng chiến lược.

Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi không chỉ dừng ở việc lựa chọn mô hình, mà nằm ở việc triển khai chuyển đổi một cách căn bản, toàn diện trên mọi lĩnh vực. Trong đó, cần đặt khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo vào vị trí trung tâm của quá trình phát triển; đồng thời phát huy hiệu quả các nguồn lực nội sinh, coi công nghệ vừa là động lực thúc đẩy, vừa là mục tiêu hướng tới.

Với vai trò là cơ quan nghiên cứu cơ bản và tư vấn chính sách, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam nhận thức sâu sắc trách nhiệm trong việc cung cấp luận cứ khoa học phục vụ hoạch định đường lối, chính sách. Không chỉ dừng lại ở nghiên cứu, Viện còn đẩy mạnh tư vấn, tổng kết thực tiễn và huy động trí tuệ của đội ngũ chuyên gia nhằm đóng góp thiết thực cho phát triển đất nước.

Diễn đàn Kinh tế Việt Nam năm 2026 với chủ đề phát triển dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được kỳ vọng sẽ cung cấp thêm luận cứ khoa học, đề xuất giải pháp và khuyến nghị chính sách quan trọng, góp phần hoàn thiện tư duy phát triển, thể chế và môi trường phát triển phù hợp trong giai đoạn mới.

“Với tinh thần đó, Ban Tổ chức mong muốn các đại biểu phát huy trí tuệ, trao đổi thẳng thắn, khách quan và tập trung vào các vấn đề cốt lõi, những nhu cầu cấp thiết và giải pháp có tính khả thi cao, qua đó góp phần để Diễn đàn thực sự trở thành một kênh đối thoại chính sách chất lượng, có chiều sâu và ý nghĩa thực tiễn đối với công cuộc đổi mới đất nước”, PGS. TS Nguyễn Đức Minh nhấn mạnh.

Xây dựng đề án đổi mới mô hình phát triển đất nước dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số

Tại Diễn đàn, TS. Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng ban, Ban Chính sách, chiến lược Trung ương nêu rõ: Theo chương trình công tác năm 2026, Ban được giao chủ trì xây dựng đề án đổi mới mô hình phát triển đất nước dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Một số nội dung về tăng trưởng kinh tế trước đây sẽ được tích hợp vào đề án này. Vì vậy, Diễn đàn hôm nay có ý nghĩa quan trọng nhằm tham vấn ý kiến chuyên gia, nhà khoa học để hoàn thiện định hướng và giải pháp.

Về nội dung đề án, trước hết cần làm rõ cách tiếp cận và nhận diện mô hình phát triển đất nước. Đây là khái niệm rộng, bao gồm mô hình phát triển kinh tế (trong đó có mô hình tăng trưởng), cùng các lĩnh vực như xã hội, quốc phòng, môi trường, đối ngoại và văn hóa.

Tuy nhiên, các lĩnh vực này là các trụ cột; điều cốt lõi của mô hình phát triển là xác định mục tiêu, triết lý phát triển, các động lực và cơ chế vận hành.

Hiện nay có nhiều cách phân chia và tiếp cận khác nhau (5, 6 hoặc 7 trụ cột), nhưng vấn đề đặt ra là cần thống nhất cách tiếp cận tổng thể, bảo đảm mô hình phát triển bao quát đầy đủ các lĩnh vực, đồng thời làm rõ các yếu tố nền tảng, động lực, trung tâm và cơ chế vận hành của mô hình.

Một băn khoăn khác là sau khi xác định được cấu trúc mô hình, cần làm rõ vai trò của từng thành phần: đâu là lõi (triết lý, mục tiêu, động lực), đâu là các trụ cột, và mối quan hệ giữa chúng. Đặc biệt, cần phân biệt giữa mô hình phát triển tổng thể với cơ chế vận hành như kinh tế thị trường - đây là nền tảng vận hành chứ không đồng nhất với toàn bộ mô hình phát triển.

TS. Nguyễn Đức Hiển nhấn mạnh, Ban tổ chức mong muốn tiếp tục nhận được ý kiến đóng góp của các chuyên gia để xác định rõ hướng đi, hoàn thiện mô hình phát triển quốc gia một cách đầy đủ, nhất quán và khả thi.

Mô hình phát triển mới dựa trên các trụ cột thể chế, công nghệ và kinh tế dữ liệu

Cũng tại Diễn đàn, nhiều ý kiến của chuyên gia đã nhấn mạnh, mô hình phát triển mới của Việt Nam cần được xây dựng trên các trụ cột: Thể chế phát triển hiện đại, khoa học công nghệ tiên tiến, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo năng động, nguồn nhân lực chất lượng cao, hạ tầng, dữ liệu số thống nhất, đồng bộ, dùng chung đảm bảo điều kiện “đúng, đủ, sạch, sống” và đặc biệt phải sớm hình thành thị trường dư liệu để phát triển ngành kinh tế dữ liệu.

Đồng thời, cần xác định rõ định hướng và chiến lược ưu tiên lựa chọn, đầu tư vào các công nghệ chiến lược, gắn với định hướng phát triển các ngành, lĩnh vực sản xuất và công nghiệp trọng điểm của Việt Nam, qua đó góp phần đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số và bảo đảm tự chủ công nghệ quốc gia.

Bên cạnh đó, cần phát triển khu vực doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là kinh tế tư nhân, theo hướng năng động, có khả năng thích ứng, dẫn dắt và cạnh tranh quốc tế. Đồng thời, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo chính sách và đầu tư tương xứng cho công nghiệp văn hóa, thúc đẩy kinh tế di sản, qua đó đưa văn hóa - di sản trở thành sức mạnh mềm và nguồn lực quốc gia trong kỷ nguyên phát triển mới.

Các tham luận tại Diễn đàn cũng tập trung thảo luận về vai trò của thể chế kiến tạo trong việc khơi thông nguồn lực cho phát triển; yêu cầu hoàn thiện môi trường pháp lý cho đổi mới sáng tạo, cho kinh tế dữ liệu và các mô hình kinh doanh mới; vai trò của doanh nghiệp tư nhân trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia; cũng như các chính sách cần thiết để phát triển nguồn nhân lực số, thúc đẩy liên kết giữa nhà nước - viện nghiên cứu - trường đại học, doanh nghiệp, tăng cường năng lực tiếp nhận và làm chủ công nghệ, từng bước nâng cao vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu.

Các đại biểu tham dự Diễn đàn thống nhất cho rằng, để hiện thực hóa mục tiêu phát triển nhanh và bền vững trong giai đoạn tới, Việt Nam cần có cách tiếp cận mới trong xác lập mô hình phát triển quốc gia một các xuyên suốt và đồng bộ, trong đó phải coi khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là trụ cột cốt lõi.

Cùng với đó, cần bảo đảm sự kết nối chặt chẽ giữa đổi mới thể chế, phát triển nguồn nhân lực, xây dựng kết cấu hạ tầng hiện đại, thúc đẩy liên kết vùng và phát huy vai trò của các chủ thể kinh tế, đặc biệt là cộng đồng doanh nghiệp, đồng thời đầu tư xứng tầm cho văn hoá-di sản và đảm bảo môi trường sinh thái./.

“

Diễn đàn Kinh tế Việt Nam là hoạt động khoa học thường niên của Viện Kinh tế Việt Nam và thế giới, hướng tới mục tiêu tạo dựng không gian đối thoại học thuật gắn với chính sách có chất lượng, góp phần kết nối nghiên cứu với thực tiễn, kết nối tri thức với hoạch định chính sách, và thúc đẩy sự tham gia của các chủ thể phát triển vào việc giải quyết các vấn đề lớn của nền kinh tế đất nước.