Chuyển đổi số hợp tác xã: Từ dữ liệu đến nâng cao năng lực cạnh tranh

Ngày 7/10/2026 tại Hà Nội, Tạp chí Kinh Doanh phối hợp với Viện Khoa học Kinh tế hợp tác và Liên minh HTX Việt Nam tổ chức Diễn đàn “Chuyển đổi số trong Hợp tác xã: Từ dữ liệu, quản trị đến thị trường”. Diễn đàn tập trung trao đổi về chính sách, thực tiễn và giải pháp công nghệ hỗ trợ HTX chuyển đổi số, qua đó cụ thể hóa Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; đồng thời triển khai các chương trình, kế hoạch chuyển đổi số trong khu vực kinh tế tập thể.

Gỡ điểm nghẽn trong chuyển đổi số hợp tác xã

Theo ông Trịnh Anh Tuấn, Viện Khoa học Kinh tế hợp tác, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo đang trở thành yêu cầu quan trọng đối với khu vực kinh tế tập thể. Tuy nhiên, thực tế tại các HTX cho thấy quá trình này mới chỉ bắt đầu, khoảng cách để hình thành năng lực số đầy đủ vẫn còn khá lớn.

Khảo sát của Viện Khoa học Kinh tế hợp tác cho thấy chỉ số trưởng thành chuyển đổi số của khu vực kinh tế tập thể mới đạt khoảng 29,5%, tương ứng mức “bắt đầu”. Thiết bị thông minh ngày càng phổ biến, nhưng việc ứng dụng công nghệ số vào quản trị, tổ chức sản xuất, kinh doanh và phát triển thị trường vẫn hạn chế.

Tỷ lệ nhân viên sử dụng Internet cho công việc đạt 2,27 điểm, nhưng chủ yếu vẫn dừng ở các tác vụ giao tiếp như gọi điện, nhắn tin, gửi hình ảnh cho khách hàng qua các ứng dụng trên điện thoại.

Ở nhiều HTX, thông tin về thành viên, hàng hóa, sản lượng, đơn hàng, doanh thu hay quá trình sản xuất vẫn được quản lý bằng sổ sách, bảng tính hoặc nhiều công cụ riêng lẻ. Dữ liệu phân tán khiến việc tổng hợp, đối soát và ra quyết định gặp khó khăn, đồng thời hạn chế khả năng kết nối với các hệ thống phân phối hiện đại.

Điểm nghẽn vì thế không đơn thuần là thiếu công nghệ. Quan trọng hơn là thiếu nền dữ liệu đầy đủ, chính xác, được chuẩn hóa và có khả năng liên thông để công nghệ có thể phát huy hiệu quả.

Theo Giám đốc Trung tâm Kinh doanh Giải pháp bán lẻ, Tập đoàn MISA, trong bối cảnh trên thị trường có nhiều giải pháp số, HTX không nên lựa chọn dựa trên số lượng tính năng hay xu hướng công nghệ, mà cần xác định rõ nhu cầu trước mắt, khả năng sử dụng của người dùng và định hướng phát triển trong tương lai.

“Chuyển đổi số không phải là việc HTX sử dụng thật nhiều phần mềm, mà là chọn đúng công cụ cho đúng nhu cầu. Một giải pháp phù hợp cần dễ sử dụng, có khả năng mở rộng và giúp HTX nhìn thấy hiệu quả từ những nhu cầu thiết thực như quản lý hàng hóa, bán hàng, doanh thu…”, ông Lữ Nguyễn Đức Hạnh cho biết.

Từ góc độ vận hành, HTX có thể bắt đầu chuyển đổi số từ những khâu đang tốn nhiều thời gian và nguồn lực, trong đó có quản lý hàng hóa và bán hàng. Khi dữ liệu về hàng hóa, tồn kho, đơn hàng và doanh thu được tập trung trên một nền tảng, HTX có thể giảm khối lượng đối soát, đồng thời từng bước khai thác dữ liệu để nhận diện sản phẩm bán chạy, nhu cầu thị trường và tối ưu hoạt động kinh doanh.

Đối với các nhóm sản phẩm đặc thù như nông sản, thực phẩm, việc quản lý theo lô, hạn sử dụng cũng góp phần nâng cao khả năng kiểm soát hàng hóa và hỗ trợ truy xuất khi cần thiết.

Dữ liệu phải trở thành nền tảng của chuyển đổi số

Tại Diễn đàn, Cục Chuyển đổi số, Bộ Nông nghiệp và Môi trường trình bày tham luận “Chuyển đổi số trong HTX: Từ dữ liệu sản xuất đến mở rộng thị trường”, tập trung vào các vấn đề như cơ sở dữ liệu ngành nông nghiệp, dữ liệu vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, kết nối dữ liệu phục vụ tiêu thụ trong nước và xuất khẩu.

Trong bối cảnh thương mại hiện đại phát triển và các thị trường nhập khẩu ngày càng yêu cầu cao, phương thức kiểm soát đang chuyển từ kiểm tra sản phẩm cuối cùng sang kiểm soát dữ liệu của toàn bộ chuỗi sản xuất, thu hoạch, đóng gói, vận chuyển và phân phối. Do đó, dữ liệu không còn là thông tin bổ trợ cho sản phẩm mà trở thành một trong những điều kiện để sản phẩm tham gia chuỗi giá trị.

Đối với HTX nông nghiệp, số hóa dữ liệu vùng sản xuất, sản phẩm, quy trình sản xuất và lô hàng giúp nâng cao khả năng truy xuất nguồn gốc, đáp ứng yêu cầu của hệ thống phân phối, đồng thời tạo cơ sở mở rộng thị trường.

Theo số liệu được chia sẻ tại Diễn đàn, khoảng 35% HTX đã ứng dụng truy xuất nguồn gốc, trong khi tỷ lệ HTX sử dụng phần mềm quản trị mới khoảng 15%. Những con số này cho thấy nhu cầu số hóa rất lớn, nhưng năng lực ứng dụng công nghệ trong quản trị vẫn còn hạn chế.

Dùng chung trước, đầu tư riêng sau

Từ góc độ chuyển đổi số quốc gia, ông Hoàng Hữu Hạnh, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ, cho rằng khi nói về chuyển đổi số trong HTX cần làm rõ ba vấn đề: chính sách nào đang có hiệu lực; nền tảng và dữ liệu nào có thể dùng chung; HTX cần chuẩn bị gì để được hỗ trợ.

Theo ông Hạnh, năng lực quản trị và nhân lực là một trong những điểm nghẽn lớn. Dẫn số liệu của Viện Khoa học Kinh tế hợp tác tại Diễn đàn và báo cáo của Bộ Khoa học và Công nghệ năm 2024, ông cho biết 53% giám đốc HTX chưa qua đào tạo chuyên môn, trong khi chỉ 13% có trình độ đại học trở lên.

Trong hơn 23 tiêu chí công nghệ theo Thông tư 17/2019/TT-BKHCN, HTX hiện mới đạt khoảng 12-15 điểm; chỉ khoảng 15% HTX sử dụng phần mềm quản trị.

Thực tế này đặt ra yêu cầu hỗ trợ phù hợp với năng lực của HTX. Thay vì yêu cầu HTX tự lựa chọn, thẩm định và đầu tư những hệ thống công nghệ phức tạp, cần ưu tiên các giải pháp có thể thuê, sử dụng ngay và từng bước mở rộng theo nhu cầu.

Theo ông Hạnh, lợi ích của chuyển đổi số đã thể hiện rõ hơn ở đầu ra là thị trường, trong khi nền tảng dữ liệu ở đầu vào vẫn yếu. Giá trị nông sản có thể tăng 15-20% khi tham gia bán lẻ hiện đại và xuất khẩu; doanh thu từ kênh số bình quân ở các HTX đã chuyển đổi số đạt khoảng 12%.

“Tôi cho rằng mua công nghệ ở đầu ra khi chưa có dữ liệu ở đầu vào là đầu tư lệch thứ tự”, ông Hạnh nêu quan điểm.

Thực tế, một HTX nhỏ khó có thể tự giải quyết đồng thời bài toán dữ liệu, phần mềm, nhân lực, vốn và thị trường. Vì vậy, thay vì mỗi HTX tự xây dựng một hệ thống riêng, giải pháp được nhiều chuyên gia đặt ra là hình thành các nền tảng dùng chung. Ông Hoàng Hữu Hạnh đề xuất nguyên tắc “dùng chung trước, đầu tư riêng sau”, trong đó HTX có thể thuê thay vì tự xây dựng hoặc mua trọn gói. Tuy nhiên, các nền tảng dùng chung cần đáp ứng hai yêu cầu: có khả năng liên thông theo chuẩn dữ liệu chung và cho phép HTX xuất được dữ liệu của mình, qua đó tránh phụ thuộc vào một nhà cung cấp.

Theo ông Hoàng Hữu Hạnh, chính sách giai đoạn 2026 - 2030 cần hướng tới hỗ trợ HTX theo từng bậc trưởng thành số; xây dựng một đầu mối dữ liệu theo hướng “khai một lần, dùng nhiều nơi”; chuẩn hóa danh mục các nền tảng đã được thẩm định về an toàn và khả năng liên thông; đồng thời hình thành mạng lưới tư vấn viên tại chỗ. Ba rủi ro cần tránh là có tiền hỗ trợ nhưng không có người sử dụng, phụ thuộc vào một nhà cung cấp khiến dữ liệu không thể chuyển đi, và chạy theo công nghệ mới khi nền tảng dữ liệu còn yếu./.