Cà Mau: Tìm kiếm giải pháp công nghệ xây dựng thương hiệu và phát triển bền vững lúa gạo
Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo chính là nền tảng then chốt trong việc nâng cao giá trị, xây dựng thương hiệu và phát triển bền vững ngành hàng lúa gạo tại Cà Mau nói riêng và ngành hàng lúa gạo Việt Nam nói chung.
Đây là khẳng định của Lãnh đạo Sở Khoa học và Công nghệ (KH&CN) tỉnh Cà Mau tại Hội thảo kết nối sản xuất, tiêu thụ ngành hàng lúa gạo do UBND tỉnh Cà Mau tổ chức trong khuôn khổ Tuần lễ khoa học, công nghệ, văn hoá, du lịch năm 2026.
Từ yêu cầu cấp thiết của hội nhập
Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, ngành lúa gạo Việt Nam đang đứng trước yêu cầu cấp thiết phải chuyển đổi mô hình phát triển theo hướng nâng cao chất lượng, gia tăng giá trị và phát triển bền vững.
Các thị trường nhập khẩu ngày càng đặt ra những tiêu chuẩn khắt khe không chỉ về chất lượng sản phẩm mà còn về truy xuất nguồn gốc, yếu tố môi trường và tính minh bạch trong toàn bộ chuỗi giá trị.
Tuy nhiên, một thực tế đáng quan tâm là đến nay Việt Nam vẫn chưa xây dựng được thương hiệu gạo quốc gia có mức độ nhận diện rộng rãi, dù chất lượng gạo đã được khẳng định, nhưng hình ảnh sản phẩm vẫn chưa thực sự rõ nét trên thị trường quốc tế.
Trong khi đó, nhiều quốc gia đã định vị thành công thương hiệu gạo đặc trưng như Thái Lan có gạo Thai Hom Mali, Ấn Ðộ và Pakistan có Basmati, Nhật Bản có gạo Japonica, Italy có gạo Arborio, hay Mỹ có gạo Calrose… Thực tế này đặt ra yêu cầu cấp thiết cho các ngành, các cấp trong việc xây dựng và phát triển thương hiệu lúa gạo gắn với truy xuất nguồn gốc nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh.
Đối với tỉnh Cà Mau, mặc dù không phải là địa phương có diện tích sản xuất lúa lớn trong khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, nhưng lúa gạo vẫn giữ vai trò quan trọng trong cơ cấu sản xuất nông nghiệp, đặc biệt gắn với các mô hình sản xuất đặc thù như lúa - tôm, lúa sinh thái.
Những năm gần đây, tỉnh đã từng bước định hướng phát triển theo hướng nâng cao chất lượng, giảm chi phí, tăng giá trị và thích ứng với biến đổi khí hậu. Cơ cấu giống lúa chuyển dịch theo hướng tích cực với các giống chất lượng cao như BL9, ST24, ST25, Đài Thơm 8, OM18…; các tiến bộ kỹ thuật như “1 phải 5 giảm”, “3 giảm 3 tăng”, VietGAP, hữu cơ được áp dụng ngày càng rộng rãi, góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất.
Sự vào cuộc của ngành khoa học và công nghệ
Ông Quách Văn Ấn, Phó Giám đốc Sở KH&CN tỉnh Cà Mau cho biết, trong thời gian qua, ngành KH&CN tỉnh đã tích cực hỗ trợ phát triển ngành lúa gạo thông qua việc thúc đẩy ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật, phát triển tài sản trí tuệ và triển khai truy xuất nguồn gốc. Các hợp tác xã, doanh nghiệp đã từng bước được hỗ trợ đăng ký nhãn hiệu, tham gia hệ thống truy xuất nguồn gốc với tem QR, góp phần minh bạch thông tin sản phẩm.
Giai đoạn 2021 - 2025, đã có 4 sản phẩm gạo (Gạo sạch Ông Muộn của Hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp và thủy sản Ông Muộn; gạo sạch Toàn Tâm của Hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp Minh Tâm; gạo sinh thái Từ Tâm của Hợp tác xã dịch vụ nông nghiệp thủy sản Đoàn Phát; Gạo Hoàng Yến (ST24) của Hợp tác xã dịch vụ sản xuất lúa - tôm Trí Lực) được hỗ trợ tham gia hệ thống, với 14.430 tem truy xuất nguồn gốc tích hợp mã QR để dán lên bao bì, giúp minh bạch thông tin về quá trình sản xuất, thu hoạch, chế biến và phân phối sản phẩm.
Các nhiệm vụ nghiên cứu về giống lúa như CAMAU1 và CAMAU3 đã và đang được triển khai, góp phần nâng cao chất lượng và khả năng thích ứng với điều kiện sinh thái địa phương. Giống lúa CAMAU1 là kết quả của đề tài KH&CN cấp tỉnh do Sở KH&CN tỉnh Cà Mau đặt hàng Đại học Cần Thơ thực hiện đã ứng dụng công nghệ sinh học phân tử, công nghệ di truyền chọn giống trong nghiên cứu, lai tạo, tuyển chọn giống lúa mới CAMAU1 có năng suất cao, chống chịu phèn, mặn, phù hợp vùng lúa - tôm.
Việc đưa giống CAMAU1 vào sản xuất góp phần bổ sung cơ cấu giống, chủ động nguồn giống cho địa phương, nâng cao hiệu quả sản xuất và đảm bảo quyền lợi cho nông dân, cơ sở sản xuất giống.
Song song với việc nghiên cứu, chọn tạo giống lúa mới, tỉnh Cà Mau cũng chú trọng xây dựng và phát triển tài sản trí tuệ cho các sản phẩm lúa gạo đặc trưng. Nhằm nâng cao hiệu quả khai thác các nhãn hiệu đã được bảo hộ, tỉnh đã triển khai Đề án hỗ trợ phát triển nhãn hiệu, qua đó hỗ trợ các doanh nghiệp, hợp tác xã tham gia sử dụng nhãn hiệu chứng nhận trong việc kiểm soát, đánh giá chất lượng sản phẩm, xây dựng mã số mã vạch, thiết kế nhãn hàng hóa, góp phần gia tăng giá trị, uy tín và khả năng cạnh tranh của sản phẩm lúa gạo địa phương trên thị trường.
Xây dựng thương hiệu gạo gắn với truy xuất nguồn gốc để phát triển
Bên cạnh những kết quả đạt được, việc phát triển thương hiệu lúa gạo của tỉnh vẫn còn nhiều hạn chế. Sản phẩm lúa gạo chưa có nhiều thương hiệu mạnh, có khả năng cạnh tranh cao trên thị trường. Hoạt động đăng ký bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ chưa được quan tâm đúng mức. Hệ thống truy xuất nguồn gốc chưa được triển khai đồng bộ, việc ứng dụng công nghệ số còn ở bước đầu.
Bên cạnh đó, mối liên kết giữa sản xuất và tiêu thụ còn lỏng lẻo, phần lớn sản lượng vẫn tiêu thụ thông qua thương lái, dẫn đến giá trị gia tăng chưa cao và tiềm ẩn nhiều rủi ro. Đây là những điểm nghẽn cần được tháo gỡ để nâng cao giá trị và khả năng cạnh tranh của sản phẩm.
Để góp phần phát triển bền vững ngành hàng lúa gạo trong thời gian tới, Phó Giám đốc Sở KH&CN tỉnh Cà Mau Quách Văn Ấn cho rằng cần tập trung vào một số định hướng và giải pháp trọng tâm gồm:
Một là, tiếp tục đẩy mạnh ứng dụng KH&CN và đổi mới sáng tạo trong toàn bộ chuỗi giá trị lúa gạo; tập trung nghiên cứu, chọn tạo và nhân rộng các giống lúa chất lượng cao, thích ứng với điều kiện sinh thái và biến đổi khí hậu, đặc biệt là các mô hình lúa - tôm, lúa hữu cơ, lúa sinh thái; đồng thời triển khai các giải pháp kỹ thuật nhằm nâng cao năng suất, chất lượng gắn với giảm phát thải.
Hai là, tăng cường triển khai hệ thống truy xuất nguồn gốc, ứng dụng công nghệ số trong quản lý sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Đồng thời hỗ trợ các hợp tác xã, doanh nghiệp xây dựng mã số vùng trồng, chuẩn hóa quy trình sản xuất theo các tiêu chuẩn trong nước và quốc tế; qua đó nâng cao tính minh bạch, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.
Ba là, chú trọng xây dựng, quản lý và phát triển tài sản trí tuệ đối với các sản phẩm lúa gạo đặc thù của địa phương. Tăng cường hỗ trợ đăng ký nhãn hiệu chứng nhận, nhãn hiệu tập thể, chỉ dẫn địa lý; đồng thời gắn việc xây dựng thương hiệu với kiểm soát chất lượng và quảng bá sản phẩm, góp phần nâng cao giá trị và khả năng cạnh tranh trên thị trường.
Bốn là, thúc đẩy liên kết chuỗi giá trị giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp; khuyến khích hình thành các mô hình sản xuất gắn với tiêu thụ ổn định. Đồng thời tăng cường vai trò của KH&CN trong việc hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ chế biến, bảo quản, đa dạng hóa sản phẩm từ gạo.
Năm là, đẩy mạnh công tác thông tin, tuyên truyền, đào tạo, tập huấn nhằm nâng cao nhận thức và năng lực cho các chủ thể tham gia chuỗi giá trị lúa gạo về ứng dụng KH&CN, chuyển đổi số và phát triển thương hiệu. Qua đó tạo sự đồng thuận và lan tỏa trong quá trình triển khai thực hiện.
Với việc triển khai đồng bộ các giải pháp nêu trên, tin tưởng rằng ngành lúa gạo tỉnh Cà Mau sẽ từng bước nâng cao giá trị gia tăng, phát triển theo hướng bền vững, đóng góp tích cực vào mục tiêu xây dựng thương hiệu gạo Việt Nam trên thị trường trong nước và quốc tế./.
