Bộ trưởng Vũ Hải Quân: Việt Nam từng bước làm chủ biển bằng tri thức, dữ liệu, công nghệ và ĐMST

Ngày 21/8, tại tỉnh Khánh Hòa, Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) phối hợp với Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ (KH&CN) Việt Nam (VAST) tổ chức Hội thảo “Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong triển khai Nghị quyết số 20-NQ/TW về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh”.

Hội thảo tập trung xác định những yêu cầu mới, nhiệm vụ trọng tâm và định hướng hành động của ngành KH&CN trong triển khai Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV; đồng thời trao đổi về khoa học, công nghệ trong nuôi biển, năng lực KH&CN biển lưỡng dụng, nguồn nhân lực biển chất lượng cao, dữ liệu biển quốc gia, thăm dò, khai thác dầu khí và phát triển các trung tâm kinh tế biển.

Chuyển từ ứng dụng sang làm chủ công nghệ biển

Phát biểu khai mạc Hội thảo, Bộ trưởng Bộ KH&CN Vũ Hải Quân nhấn mạnh: Nghị quyết số 20-NQ/TW đặt ra yêu cầu mới, có ý nghĩa chiến lược đối với khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số (KHCN, ĐMST và CĐS).

Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, Việt Nam không chỉ nghiên cứu, khai thác biển mà phải từng bước làm chủ biển bằng tri thức, dữ liệu, công nghệ và ĐMST. KH&CN không còn chỉ là công cụ hỗ trợ từng ngành, lĩnh vực kinh tế biển mà phải trở thành nền tảng của quản trị tổng hợp, thống nhất không gian biển quốc gia.

Nền tảng này phải phục vụ phát triển kinh tế biển xanh, hiện đại, số và bền vững; bảo vệ môi trường, bảo đảm quốc phòng, an ninh, đồng thời nâng cao vị thế của Việt Nam trong quản trị biển, đại dương.

Ngày 7/8/2026, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 218/NQ-CP về Chương trình hành động thực hiện Nghị quyết số 20-NQ/TW. Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho rằng, các nhiệm vụ của Bộ KH&CN cần được triển khai trong mối liên kết giữa nghiên cứu khoa học, điều tra cơ bản, dữ liệu, công nghệ, ĐMST, nguồn nhân lực, hạ tầng nghiên cứu và hợp tác quốc tế.

Bộ trưởng Bộ KH&CN Vũ Hải Quân nhấn mạnh, trong giai đoạn 2026-2030, ngành KH&CN xác định 5 định hướng lớn: Hình thành năng lực nghiên cứu biển mạnh; coi dữ liệu biển là hạ tầng chiến lược quốc gia; chuyển từ “ứng dụng công nghệ” sang “làm chủ công nghệ”; lấy doanh nghiệp và địa phương làm những chủ thể quan trọng của hệ sinh thái ĐMST biển; đổi mới cách tổ chức và triển khai nhiệm vụ KHCN biển.

Theo đó, Việt Nam cần xác định những công nghệ biển, đại dương và công nghệ lưỡng dụng có ý nghĩa chiến lược để tập trung nguồn lực nghiên cứu, tiếp nhận, hấp thụ, làm chủ, chuyển giao và từng bước phát triển.

Các lĩnh vực được ưu tiên gồm công nghệ quan trắc, giám sát và dự báo biển; khảo sát đáy biển và biển sâu; thiết bị ngầm, robot biển và phương tiện không người lái; công nghệ công trình biển và năng lượng ngoài khơi; công nghệ môi trường biển; nuôi biển công nghiệp; công nghệ sinh học biển và các công nghệ lưỡng dụng phục vụ phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường, cứu hộ, cứu nạn, bảo đảm quốc phòng, an ninh.

Cùng với đó, DN cần tham gia từ khâu xác định bài toán, đặt hàng, đồng tài trợ, thử nghiệm, kiểm chứng đến thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Các địa phương ven biển cần chủ động xác định nhu cầu, tổ chức thử nghiệm và hình thành thị trường cho sản phẩm, công nghệ biển.

Do biển là một không gian liên thông, hoạt động nghiên cứu không thể tiếp tục bị chia cắt quá nhiều theo ngành, lĩnh vực hoặc địa giới hành chính. Các nhiệm vụ KH&CN biển cần chuyển từ những đề tài riêng lẻ, phân tán sang giải quyết các bài toán lớn, liên ngành, liên vùng, có sản phẩm đầu ra rõ ràng.

Bộ trưởng Bộ KH&CN Vũ Hải Quân nhấn mạnh, mục tiêu cuối cùng không phải là có thêm bao nhiêu đề tài hay báo cáo, mà là Việt Nam làm chủ được những công nghệ nào, tạo ra sản phẩm gì và hình thành được năng lực quốc gia nào.

Xây dựng năng lực nghiên cứu và hạ tầng dữ liệu biển

Một trong những vấn đề trọng tâm được trao đổi tại Hội thảo là xây dựng năng lực nghiên cứu biển có khả năng dẫn dắt. Mục tiêu hình thành từ 2-3 tổ chức nghiên cứu về KHCN và ĐMST biển đạt trình độ các nước dẫn đầu ASEAN không chỉ là chỉ tiêu về số lượng mà phải được nhìn nhận như một yêu cầu về năng lực quốc gia.

Các tổ chức này cần có khả năng tập hợp đội ngũ chuyên gia mạnh, sở hữu hạ tầng nghiên cứu hiện đại, làm chủ dữ liệu và công nghệ, giải quyết những bài toán lớn của đất nước và tham gia các mạng lưới nghiên cứu quốc tế.

Cùng với năng lực nghiên cứu, dữ liệu biển phải được coi là một loại hạ tầng chiến lược quốc gia. Việt Nam cần xây dựng hệ thống dữ liệu biển thống nhất, liên thông, cập nhật và an toàn; kết nối dữ liệu điều tra cơ bản, quan trắc, môi trường, tài nguyên, hạ tầng và các hoạt động kinh tế - xã hội trên biển.

Dữ liệu từ tàu nghiên cứu, vệ tinh, phao quan trắc, radar biển, robot dưới nước và các cơ sở dữ liệu chuyên ngành cần được chuẩn hóa, tích hợp, liên thông và chia sẻ, đồng thời bảo đảm an ninh, an toàn và chủ quyền dữ liệu. Đây là nền tảng để phát triển bản đồ số biển và đại dương, các công cụ mô hình hóa, dự báo, trí tuệ nhân tạo (AI) cho đại dương, “đại dương số” và tiến tới “bản sao số đại dương”.

GS. TS. Trần Tuấn Anh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam cho rằng, một quốc gia biển mạnh không chỉ được đánh giá bằng số lượng cảng biển, tàu biển hay quy mô kinh tế biển. Quan trọng hơn, quốc gia đó phải hiểu được biển, dự báo được biển, quản trị được biển, khai thác bền vững tài nguyên biển và từng bước làm chủ các công nghệ biển hiện đại.

Theo GS. TS. Trần Tuấn Anh - ngành khoa học biển cần thực hiện đồng thời 4 chuyển đổi: Từ nghiên cứu đơn ngành sang liên ngành, đa ngành; từ các đề tài riêng lẻ sang chương trình giải quyết bài toán lớn của quốc gia; từ dữ liệu phân tán sang hạ tầng dữ liệu biển dùng chung; từ ứng dụng công nghệ sang từng bước làm chủ các công nghệ biển chiến lược.

Từ thực tiễn địa phương, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Khánh Hòa Nguyễn Thanh Hà cho rằng, thực hiện Nghị quyết số 20-NQ/TW đòi hỏi chuyển dịch tư duy từ khai thác biển đơn thuần sang quản trị đại dương hiện đại, từ phát triển kinh tế ven biển nhỏ lẻ sang xây dựng quốc gia biển mạnh.

Tỉnh Khánh Hòa có 490km bờ biển, hơn 200 hòn đảo, các vịnh nước sâu Vân Phong, Nha Trang, Cam Ranh và huyện đảo Trường Sa; đồng thời tập trung nhiều cơ sở nghiên cứu, đào tạo về biển như Viện Hải dương học, Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản III và Đại học Nha Trang.

Xác định KHCN, ĐMST và CĐS là 3 trụ cột để chuyển hóa lợi thế tự nhiên và tri thức thành lợi thế cạnh tranh dài hạn, Khánh Hòa đề xuất Trung ương hỗ trợ đầu tư hạ tầng nghiên cứu và phát triển đại dương dùng chung cấp quốc gia tại tỉnh. Hạ tầng này gồm tàu nghiên cứu biển sâu, các phòng thí nghiệm trọng điểm và mạng lưới trạm quan trắc thông minh tích hợp AI, Internet vạn vật (IoT).

Tỉnh Khánh Hòa cũng đề nghị Bộ KH&CN xem xét đưa Trung tâm Nghiên cứu quốc gia về công nghệ đại dương tại Khánh Hòa vào quy hoạch hệ thống các trung tâm, phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia về công nghệ chiến lược; đồng thời cam kết ưu tiên nguồn lực, chuẩn bị mặt bằng, thể chế, hạ tầng và phối hợp với các viện, trường để triển khai các dự án nghiên cứu, chuyển giao công nghệ.

Tại Hội thảo, các đại biểu đề xuất cơ chế huy động và phối hợp nguồn lực giữa Nhà nước, viện nghiên cứu, trường đại học, DN, địa phương và các đối tác quốc tế; trong đó chú trọng cơ chế đặt hàng nhiệm vụ lớn, đồng tài trợ, thử nghiệm, chia sẻ rủi ro và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Qua đó, thúc đẩy KHCN, ĐMST và CĐS trở thành nền tảng góp phần xây dựng Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh./.