Xây dựng hệ thống hợp tác xã theo lĩnh vực, ngành nghề: Nâng cao hiệu quả và sức cạnh tranh trong giai đoạn mới

HTX nông nghiệp khẳng định vai trò nòng cốt trong phát triển kinh tế nông thôn

Trong cơ cấu kinh tế tập thể của Việt Nam, nông nghiệp tiếp tục là lĩnh vực chủ đạo, giữ vai trò quan trọng đối với quá trình tái cơ cấu ngành nông nghiệp và xây dựng nông thôn mới. Những năm gần đây, các HTX nông nghiệp từng bước chuyển từ mô hình cung ứng dịch vụ truyền thống sang tổ chức sản xuất, kinh doanh gắn với nhu cầu thị trường và chuỗi giá trị nông sản.

Tại một số địa phương, những mô hình HTX sản xuất lúa giống, rau an toàn, cây ăn quả và cây công nghiệp có giá trị kinh tế cao đã cho thấy hiệu quả của việc tổ chức sản xuất tập trung, áp dụng quy trình kỹ thuật thống nhất và gắn kết với thị trường tiêu thụ. Đáng chú ý, tư duy sản xuất của nhiều HTX đã thay đổi theo hướng coi trọng chất lượng, tiêu chuẩn và khả năng truy xuất nguồn gốc. Việc áp dụng các quy trình sản xuất an toàn, tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP và phát triển nông nghiệp hữu cơ ngày càng được quan tâm. Đây là điều kiện quan trọng giúp HTX tham gia hệ thống phân phối hiện đại và tiếp cận những thị trường có yêu cầu cao.

Bên cạnh đó, Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) đã tạo thêm động lực để các HTX phát triển sản phẩm đặc trưng, xây dựng thương hiệu và gia tăng giá trị hàng hóa. Thông qua chương trình, nhiều HTX chú trọng cải tiến mẫu mã, bao bì, ứng dụng công nghệ chế biến, bảo quản và quảng bá sản phẩm, từng bước mở rộng thị trường tiêu thụ.

Một số HTX đã chủ động ký kết hợp đồng với doanh nghiệp, cơ sở chế biến và hệ thống phân phối, qua đó giảm bớt sự phụ thuộc vào thương lái, hạn chế rủi ro do biến động giá cả. Đặc biệt, sự xuất hiện của những HTX có khả năng trực tiếp tham gia xuất khẩu cho thấy năng lực tổ chức sản xuất, kinh doanh của khu vực kinh tế tập thể đang từng bước được nâng cao.

Không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế, các HTX nông nghiệp còn góp phần tạo việc làm tại chỗ, nâng cao thu nhập và thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn. Thông qua cung ứng vật tư, dịch vụ kỹ thuật và hỗ trợ tiêu thụ sản phẩm, HTX tạo điều kiện để các hộ nông dân, nhất là những hộ sản xuất nhỏ, tham gia các chuỗi giá trị mà từng hộ riêng lẻ khó có thể tiếp cận.

Tuy nhiên, hoạt động của các HTX nông nghiệp vẫn đối mặt với nhiều khó khăn. Thị trường tiêu thụ thiếu ổn định, giá nông sản biến động, chi phí đầu vào gia tăng cùng những tác động của biến đổi khí hậu, thiên tai và dịch bệnh đang tạo sức ép lớn đối với sản xuất, kinh doanh. Nhiều HTX còn hạn chế về vốn, công nghệ chế biến, bảo quản sau thu hoạch và năng lực xây dựng thương hiệu. Thực tế này đặt ra yêu cầu tiếp tục đổi mới phương thức hoạt động theo hướng đa dạng hóa sản phẩm, nâng cao chất lượng, phát triển chế biến sâu và tăng cường liên kết chuỗi giá trị. Đồng thời, cần hỗ trợ HTX ứng dụng công nghệ, phát triển vùng nguyên liệu bền vững và nâng cao năng lực quản trị để chủ động thích ứng với thị trường.

Đa dạng hóa mô hình HTX trong công nghiệp, thương mại và dịch vụ

Cùng với lĩnh vực nông nghiệp, các HTX phi nông nghiệp tiếp tục duy trì hoạt động trong nhiều ngành nghề, góp phần đáp ứng nhu cầu sản xuất, tiêu dùng và cung ứng dịch vụ. Mặc dù quy mô và tốc độ phát triển giữa các lĩnh vực còn khác nhau, khu vực này đang từng bước thích ứng với sự thay đổi của môi trường kinh doanh.

Trong lĩnh vực công nghiệp và tiểu thủ công nghiệp, các HTX chủ yếu hoạt động ở những ngành nghề như chế biến gỗ, cơ khí, dệt may, gốm sứ và sản xuất hàng thủ công. Đây là những lĩnh vực có khả năng tạo việc làm cho lao động địa phương, tận dụng nguồn nguyên liệu sẵn có và góp phần duy trì các ngành nghề truyền thống.

Thông qua hình thức liên kết, các HTX giúp tập hợp những hộ sản xuất nhỏ, hỗ trợ cung ứng nguyên liệu, tổ chức sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Tuy nhiên, phần lớn vẫn hoạt động với quy mô nhỏ, công nghệ sản xuất còn lạc hậu, năng lực đổi mới mẫu mã và phát triển thị trường hạn chế. Sản phẩm chủ yếu phục vụ thị trường truyền thống, giá trị gia tăng chưa cao và khả năng tham gia chuỗi cung ứng của các doanh nghiệp lớn còn khiêm tốn.

Đối với lĩnh vực xây dựng, các HTX chủ yếu đảm nhận công trình quy mô nhỏ hoặc tham gia với vai trò nhà thầu phụ. Một số HTX tại khu vực miền núi kết hợp hoạt động xây dựng với khai thác, cung ứng vật liệu nhằm đa dạng hóa nguồn thu. Tuy nhiên, hạn chế về vốn, máy móc, thiết bị và trình độ quản lý khiến các HTX gặp khó khăn khi tham gia những dự án có yêu cầu kỹ thuật cao.

Ở lĩnh vực thương mại, dịch vụ, các HTX đang cho thấy khả năng thích ứng linh hoạt hơn với những thay đổi của thị trường. Khi sức mua trong nước phục hồi, nhiều HTX đã chủ động điều chỉnh phương thức kinh doanh, đa dạng hóa hàng hóa và mở rộng các kênh phân phối.

Bên cạnh hệ thống cửa hàng truyền thống, hoạt động bán hàng trực tuyến, quảng bá sản phẩm trên mạng xã hội và tham gia các sàn thương mại điện tử ngày càng được chú trọng. Những phương thức kinh doanh mới giúp HTX tiếp cận khách hàng thuận lợi hơn, giảm giới hạn về không gian và từng bước thích ứng với xu hướng tiêu dùng hiện đại.

Một chuyển biến tích cực khác là sự tăng cường liên kết giữa HTX thương mại với HTX nông nghiệp. Thông qua hoạt động thu mua, phân phối và tiêu thụ sản phẩm, các HTX thương mại góp phần hình thành chuỗi cung ứng từ sản xuất đến thị trường, tạo điều kiện để nông sản và hàng hóa địa phương tiếp cận người tiêu dùng.

Trong lĩnh vực này, Liên hiệp HTX Thương mại TP. Hồ Chí Minh (Saigon Co.op) tiếp tục là mô hình tiêu biểu về phát triển hệ thống phân phối theo phương thức kinh tế hợp tác. Với mạng lưới bán lẻ rộng khắp, Saigon Co.op không chỉ đáp ứng nhu cầu tiêu dùng mà còn góp phần kết nối tiêu thụ nông sản, hàng hóa sản xuất trong nước, hỗ trợ các HTX và hộ nông dân tiếp cận hệ thống phân phối hiện đại.

Dù vậy, phần lớn HTX thương mại, dịch vụ vẫn gặp khó khăn về vốn, nguồn nhân lực, xây dựng thương hiệu và mở rộng hệ thống kinh doanh. Sự cạnh tranh từ các doanh nghiệp bán lẻ lớn và các nền tảng thương mại điện tử đòi hỏi HTX phải tiếp tục đổi mới phương thức hoạt động, nâng cao chất lượng dịch vụ và phát triển các mô hình liên kết phù hợp.

Đổi mới phương thức hoạt động, nâng cao sức cạnh tranh và phát triển bền vững

Bên cạnh những lĩnh vực có chuyển biến tích cực, các HTX giao thông vận tải tiếp tục đối mặt với nhiều khó khăn trước sự thay đổi nhanh chóng của thị trường dịch vụ và sự phát triển của công nghệ.

Đối với vận tải hàng hóa, các HTX quy mô nhỏ chịu áp lực cạnh tranh về giá cước, chất lượng dịch vụ và thời gian giao nhận từ những doanh nghiệp logistics lớn. Ngoài ra, yêu cầu ngày càng cao về an toàn giao thông, tiêu chuẩn phương tiện và bảo vệ môi trường cũng làm gia tăng chi phí hoạt động, trong khi khả năng huy động vốn đầu tư của nhiều HTX còn hạn chế.

Trong lĩnh vực tín dụng, hệ thống quỹ tín dụng nhân dân tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc huy động nguồn vốn tại chỗ và đáp ứng nhu cầu vay vốn phục vụ sản xuất, kinh doanh của thành viên, nhất là tại khu vực nông thôn. Với đặc điểm hoạt động gần gũi cộng đồng, các quỹ tín dụng nhân dân góp phần tạo điều kiện để hộ sản xuất, kinh doanh nhỏ tiếp cận nguồn vốn hợp pháp, phục vụ phát triển kinh tế hộ gia đình và mở rộng ngành nghề. Hoạt động của hệ thống này còn góp phần hạn chế tín dụng phi chính thức, thúc đẩy lưu thông vốn trong cộng đồng dân cư.

Nhìn tổng thể, sự phát triển của các HTX theo từng lĩnh vực, ngành nghề cho thấy kinh tế tập thể đang từng bước khẳng định vai trò trong nền kinh tế. Tuy nhiên, giữa các lĩnh vực vẫn tồn tại sự chênh lệch về quy mô, năng lực quản trị, trình độ công nghệ và khả năng thích ứng với thị trường.

Để phát triển bền vững, cần có những giải pháp hỗ trợ phù hợp với đặc điểm của từng nhóm ngành, thay vì áp dụng một cách tiếp cận chung cho tất cả các HTX. Trong đó, nông nghiệp cần chú trọng phát triển chuỗi giá trị và nâng cao chất lượng sản phẩm; công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp cần ưu tiên đổi mới thiết bị, công nghệ; thương mại, dịch vụ cần đẩy mạnh chuyển đổi số và mở rộng thị trường; giao thông vận tải cần đổi mới phương thức quản lý và tổ chức hoạt động.

Một trong những yếu tố quyết định hiệu quả phát triển HTX là chất lượng nguồn nhân lực, đặc biệt là đội ngũ cán bộ quản lý. Trong điều kiện kinh tế thị trường, người quản lý HTX không chỉ cần am hiểu hoạt động sản xuất mà còn phải có kiến thức về tài chính, quản trị, pháp luật, thị trường và công nghệ. Vì vậy, công tác đào tạo, bồi dưỡng cần được thực hiện thường xuyên, gắn với nhu cầu thực tế của từng loại hình HTX. Đồng thời, cần có cơ chế khuyến khích thu hút lao động trẻ, người có trình độ chuyên môn và kỹ năng công nghệ tham gia khu vực kinh tế tập thể.

Bên cạnh đó, cần tạo điều kiện để các HTX tiếp cận thuận lợi hơn với nguồn vốn, đất đai, khoa học và công nghệ, thông tin thị trường và các chương trình hỗ trợ phát triển sản xuất, kinh doanh. Việc tăng cường liên kết giữa HTX với doanh nghiệp, cơ sở nghiên cứu và hệ thống phân phối sẽ góp phần hình thành những chuỗi giá trị bền vững, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực. Đặc biệt, phát triển HTX cần gắn với quá trình chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và đổi mới mô hình tăng trưởng. Đây không chỉ là xu hướng tất yếu mà còn mở ra cơ hội để các HTX nâng cao năng lực cạnh tranh, phát triển sản phẩm, dịch vụ có giá trị gia tăng và tham gia sâu hơn vào các chuỗi cung ứng.

Có thể khẳng định, HTX tiếp tục là hình thức tổ chức kinh tế có vai trò quan trọng trong việc liên kết các chủ thể sản xuất, huy động nguồn lực cộng đồng và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Trong giai đoạn tới, với sự hoàn thiện của cơ chế, chính sách, sự hỗ trợ của Nhà nước và tinh thần chủ động đổi mới của các thành viên, khu vực kinh tế tập thể có điều kiện phát triển theo hướng hiệu quả, hiện đại và bền vững, đóng góp tích cực vào tăng trưởng kinh tế, bảo đảm an sinh xã hội và nâng cao chất lượng đời sống người dân./.