Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam: Hội tụ hào kiệt, kiến tạo tương lai khoa học Việt Nam

Sự kiện không chỉ là dấu mốc tôn vinh thành tựu nửa thế kỷ xây dựng và phát triển, mà còn mở ra chặng đường mới với yêu cầu bứt phá, làm chủ công nghệ lõi, đưa khoa học - công nghệ thực sự trở thành động lực chính của tăng trưởng nhanh và bền vững.

Khẳng định vị thế cơ quan nghiên cứu đầu ngành

Ra đời ngày 20/5/1975 theo Nghị định 118/CP, ngay sau khi đất nước thống nhất, Viện Hàn lâm đã gắn hành trình phát triển của mình với những bước ngoặt quan trọng của quốc gia.

Từ những tổ nghiên cứu cơ bản trong điều kiện cơ sở vật chất còn hạn chế, đến nay Viện đã trở thành trung tâm nghiên cứu khoa học và công nghệ hàng đầu cả nước, giữ vai trò trụ cột trong hệ thống khoa học quốc gia.

Sau quá trình sắp xếp, kiện toàn tổ chức, Viện giảm từ 38 xuống còn 24 đơn vị trực thuộc, trong đó có 13 đơn vị nghiên cứu khoa học. Bộ máy tinh gọn hơn nhưng hiệu năng, hiệu lực và hiệu quả được nâng lên rõ rệt.

Hiện Viện có khoảng 3.500 cán bộ, viên chức và người lao động; trong đó có 52 giáo sư, 172 phó giáo sư, 916 tiến sĩ. Đây là lực lượng trí thức hùng hậu, tạo nền tảng cho các nghiên cứu cơ bản và ứng dụng mang tầm chiến lược.

Tính đến tháng 10/2025, Viện đã công bố hơn 2.300 công trình khoa học, trong đó hơn 1.700 bài trên các tạp chí quốc tế thuộc hệ thống ISI/Web of Science; được cấp hơn 100 bằng sở hữu trí tuệ. Bình quân gần 2.000 công bố quốc tế mỗi năm, đạt tỷ lệ 1,7 công bố/tiến sĩ/năm - tiệm cận các tổ chức nghiên cứu hàng đầu của các nước phát triển. Viện tiếp tục dẫn đầu cả nước về số lượng công bố quốc tế theo xếp hạng của Nature Index.

Giai đoạn 2021-2025, Viện có trên 12.000 công trình khoa học được công bố; gần 300 bằng sáng chế, tăng 1,5 lần so với giai đoạn trước. Riêng năm 2025, 105 bằng độc quyền sáng chế và giải pháp hữu ích được cấp, tăng 2,7 lần so với năm 2024, cho thấy xu hướng chuyển mạnh từ “công bố” sang “tài sản trí tuệ”.

Bứt phá ở các công nghệ chiến lược

Bám sát Danh mục công nghệ chiến lược ban hành theo Quyết định 1131/QĐ-TTg, Viện Hàn lâm đã tập trung nguồn lực cho những lĩnh vực có ý nghĩa nền tảng và dẫn dắt.

Trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số: Trong lĩnh vực AI, các nhà khoa học đã chế tạo và làm chủ quy trình phần cứng mô-đun tự lái ứng dụng cho xe ô-tô điện tự hành; xây dựng giải pháp AI/IoT phát hiện, cảnh báo bất thường sức khỏe vật nuôi theo thời gian thực; phát triển mô hình dự đoán tình trạng cây lúa dựa trên viễn thám và học sâu.

Song song đó, Viện triển khai đồng bộ chuyển đổi số nội bộ: 100% hồ sơ công việc được xử lý trên hệ thống quản lý văn bản điện tử; toàn bộ văn bản ký số bằng chữ ký chuyên dùng công vụ; hơn 7.600 văn bản gửi/nhận qua Trục liên thông văn bản quốc gia năm 2025; gần 4,8 triệu lượt truy cập Cổng thông tin điện tử. Hơn 4.000 tài khoản thư điện tử công vụ được cấp cho cán bộ.

Đội ngũ cán bộ được đào tạo về ứng cứu sự cố an toàn thông tin, hoàn thành các khóa bồi dưỡng chuyển đổi số trên nền tảng MOOCs; tham gia các sự kiện chuyên sâu về AI, Data Center, Cloud Computing… tạo nền tảng nhân lực cho kỷ nguyên số.

Công nghệ sinh học tiên tiến: Ở lĩnh vực công nghệ sinh học, Viện ứng dụng thành công prime editing - công nghệ chỉnh sửa hệ gen tiên tiến - để khôi phục chức năng gen Rc ở lúa; xác định biến thể gen mới trên trục TLR4/MyD88 liên quan ung thư đại trực tràng, mở ra hướng tiếp cận y học cá thể hóa; phân lập, nuôi cấy nhiều dòng tế bào phục vụ nghiên cứu thịt nhân tạo.

Những kết quả này không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn đặt nền móng cho nông nghiệp chính xác, y học chính xác và công nghiệp sinh học thế hệ mới.

Năng lượng và vật liệu mới: Trong lĩnh vực năng lượng tái tạo và vật liệu tiên tiến, Viện phát triển công nghệ lõi điện phân nước sản xuất hydro từ năng lượng mặt trời, gió; chế tạo vật liệu nano ứng dụng trong nhiệt trị, chẩn đoán hình ảnh MRI và dẫn truyền thuốc; phát triển vật liệu điện cực pin Li-ion thế hệ mới (MoS-Se@Gr) có hiệu suất lưu trữ cao.

Đây là những bước đi quan trọng trong quá trình chuyển đổi năng lượng, hướng tới phát triển xanh và bền vững.

“Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”

Phát biểu tại buổi làm việc, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính nhấn mạnh, trong thời đại khoa học - công nghệ, “hiền tài” chính là đội ngũ trí thức, nhà khoa học - những người trực tiếp tạo ra tri thức mới, công nghệ mới, giá trị mới cho đất nước.

Thủ tướng Phạm Minh Chính cho biết, ông tới thăm và làm việc tại Viện với tinh thần "lắng nghe bằng sự chân thành; chia sẻ, cảm thông bằng nhịp đập trái tim; hành động bằng khối óc và sản phẩm cụ thể".

Người đứng đầu Chính phủ khẳng định: Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là xu thế tất yếu, là lựa chọn chiến lược và ưu tiên hàng đầu; không chỉ là nền tảng mà còn là động lực chính, là lực lượng sản xuất trực tiếp để thúc đẩy phát triển nhanh, bền vững.

Thủ tướng đánh giá cao những thành tựu của Viện: Bộ máy tinh gọn hơn, nhân lực chất lượng cao hơn, nghiên cứu hiệu quả hơn, hợp tác quốc tế mở rộng hơn. Đồng thời, đặt mục tiêu đến năm 2030, Viện trở thành tổ chức nghiên cứu khoa học - công nghệ hàng đầu khu vực Đông Nam Á, có năng lực cạnh tranh quốc tế ở một số lĩnh vực trọng điểm.

Phương châm 20 chữ được nêu rõ: “Trí tuệ tinh hoa - Làm chủ công nghệ - Chuyển đổi mạnh mẽ - Bám sát tình hình - Kiến tạo tương lai”. Đi kèm là tinh thần “4 không”: Không lãng phí một ngày; không chậm trễ một tuần; không bỏ lỡ cơ hội trong một tháng; không để bị động trong một năm.

Từ tư duy nhiệm vụ sang tư duy kết quả

Thủ tướng yêu cầu Viện chuyển mạnh từ “tư duy nhiệm vụ” sang “tư duy kết quả”; từ “có công trình” sang “có đóng góp lớn cho tăng năng suất, chất lượng, hiệu quả quốc gia”. Khoa học không thể tách rời thị trường - phòng thí nghiệm phải mở cửa, doanh nghiệp phải là trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Viện cần tập trung làm chủ công nghệ lõi, công nghệ nguồn trong các lĩnh vực như: AI, bán dẫn, công nghệ sinh học, vật liệu mới, công nghệ biển, công nghệ vũ trụ, dự báo thiên tai, ứng phó biến đổi khí hậu. Đồng thời, xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về khoa học - công nghệ làm căn cứ hoạch định chính sách.

Về thể chế, Chính phủ giao các bộ liên quan hướng dẫn cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm cho tổ chức khoa học - công nghệ; hoàn thiện mô hình hợp tác công - tư; thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Về nguồn lực, yêu cầu thực hiện tinh thần “5 rõ”: Rõ bài toán, rõ sản phẩm, rõ ứng dụng, rõ hiệu quả, rõ đóng góp. Đây được xem là thước đo mới cho hoạt động nghiên cứu trong bối cảnh đòi hỏi hiệu quả thực chất.

Hội tụ những hào kiệt của thời đại mới

Nhân dịp này, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính thay mặt lãnh đạo Đảng, Nhà nước đã trao Huân chương Lao động hạng Nhất cho Viện Hàn lâm - phần thưởng cao quý ghi nhận tâm huyết, trí tuệ của nhiều thế hệ nhà khoa học.

Trước đó, Viện từng được trao Huân chương Độc lập hạng Nhất (2000), Huân chương Hồ Chí Minh (2010), Huân chương Lao động hạng Ba (2025).

Thủ tướng tin tưởng, với truyền thống đoàn kết và sức sáng tạo mạnh mẽ, Viện sẽ tiếp tục chinh phục những đỉnh cao mới.

“Những hào kiệt của thời đại mới không trên chiến trường, mà trên mặt trận khoa học - công nghệ; không chinh phục thành lũy, mà chinh phục đỉnh cao tri thức; góp phần giữ vững chủ quyền bằng trí tuệ và sáng tạo”.

Chặng đường 50 năm là nền tảng. Phần thưởng hôm nay là sự ghi nhận. Nhưng phía trước là yêu cầu lớn hơn: Đưa khoa học Việt Nam vươn tầm khu vực và thế giới, đóng góp trực tiếp vào mục tiêu trở thành nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045.

Với vai trò “bộ não” tham mưu chiến lược về khoa học - công nghệ, Viện Hàn lâm đang đứng trước cơ hội và trách nhiệm lịch sử: Không chỉ sản sinh tri thức, mà còn kiến tạo tương lai phát triển của quốc gia bằng chính sức mạnh trí tuệ Việt Nam./.