Ứng dụng blockchain trong ngân hàng: Thúc đẩy thanh toán số và tài trợ thương mại
Công nghệ chuỗi khối (blockchain) đang từng bước được đưa vào hoạt động ngân hàng, từ thanh toán quốc tế, tài trợ thương mại đến quản lý dữ liệu và phát triển tài sản số. Những mô hình triển khai tại TPBank, BIDV, Vietcombank cùng các dự án quốc tế đang mở ra hướng đổi mới hạ tầng tài chính, nâng cao hiệu quả giao dịch và thúc đẩy chuyển đổi số ngành ngân hàng.
Từ thanh toán quốc tế đến tài trợ thương mại
Trong tiến trình chuyển đổi số, các ngân hàng ngày càng chú trọng khai thác công nghệ để hiện đại hóa hoạt động, cải thiện chất lượng dịch vụ và bảo đảm an toàn giao dịch. Bên cạnh trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) và điện toán đám mây, blockchain đang được nghiên cứu, triển khai trong nhiều nghiệp vụ tài chính - ngân hàng.
Blockchain là công nghệ sổ cái phân tán, cho phép các thành viên trong mạng lưới cùng ghi nhận, chia sẻ và xác thực dữ liệu giao dịch. Thông tin được liên kết bằng kỹ thuật mật mã, giúp tăng khả năng phát hiện những thay đổi trái phép và hỗ trợ truy xuất lịch sử giao dịch. Đặc điểm này đặc biệt hữu ích đối với các nghiệp vụ ngân hàng có nhiều tổ chức cùng tham gia, cần trao đổi và xác nhận thông tin liên tục như thanh toán quốc tế, tài trợ thương mại.
Tại Việt Nam, ngân hàng tiên phong triển khai công nghệ này là Ngân hàng TMCP Tiên Phong (TPBank). Tháng 11/2019, TPBank công bố đưa vào hoạt động dịch vụ chuyển tiền quốc tế thông qua nền tảng RippleNet, sử dụng công nghệ blockchain.
Giai đoạn đầu, dịch vụ hỗ trợ chuyển tiền từ Nhật Bản về Việt Nam, với thời gian xử lý chỉ còn vài phút theo kết quả đo lường của ngân hàng, thay vì phải chờ hàng giờ như phương thức truyền thống.

Thông qua nền tảng kết nối, các tổ chức tài chính có thể trao đổi thông tin và theo dõi trạng thái giao dịch, qua đó giảm độ trễ trong quá trình xử lý, đối soát. Đây là hướng triển khai có ý nghĩa đối với hoạt động kiều hối, thanh toán quốc tế và giao dịch của các doanh nghiệp xuất nhập khẩu.
Trong lĩnh vực tài trợ thương mại, Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV) cũng ghi dấu ấn khi thực hiện giao dịch phát hành thư tín dụng (L/C) liên ngân hàng trên nền tảng Blockchain Contour.
Ngày 10/9/2020, BIDV công bố hoàn thành giao dịch L/C phục vụ hoạt động nhập khẩu nhựa nguyên liệu từ Thái Lan vào Việt Nam. Giao dịch có sự tham gia của BIDV, Standard Chartered Việt Nam, Standard Chartered Thái Lan và Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB).
Theo BIDV, đây là giao dịch tài trợ thương mại ứng dụng blockchain đầu tiên tại Việt Nam có sự tham gia của các ngân hàng ngoài hệ thống. Thông qua nền tảng chung, các bên có thể trao đổi, xác nhận và theo dõi thông tin giao dịch, hỗ trợ số hóa quy trình xử lý chứng từ, giảm thao tác thủ công và tăng cường khả năng phối hợp giữa các ngân hàng.
Hai mô hình triển khai tại TPBank và BIDV tập trung vào những khâu nghiệp vụ có nhiều bên liên quan, đòi hỏi tốc độ trao đổi dữ liệu và độ chính xác cao. Việc sử dụng sổ cái phân tán giúp các tổ chức tham gia có chung cơ sở thông tin để theo dõi, đối chiếu, qua đó góp phần cải thiện quy trình xử lý giao dịch xuyên biên giới.
Mở rộng ứng dụng trong quản lý dữ liệu và dịch vụ ngân hàng
Không chỉ giới hạn ở các giao dịch liên ngân hàng, công nghệ blockchain còn có thể được khai thác trong những dịch vụ thường xuyên tiếp xúc với khách hàng.
Tháng 9/2021, Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam (Vietcombank) công bố triển khai blockchain trong chương trình khách hàng thân thiết VCB Rewards trên nền tảng VCB Digibank. Công nghệ được sử dụng để ghi nhận lịch sử tích điểm và đổi quà, giúp khách hàng tra cứu quá trình tích lũy, sử dụng điểm thưởng.
Việc đưa công nghệ blockchain vào chương trình chăm sóc khách hàng mở rộng phạm vi khai thác công nghệ này sang hoạt động quản lý dữ liệu dịch vụ. Các thông tin được ghi nhận trên sổ cái phân tán có thể hỗ trợ kiểm tra lịch sử giao dịch, tăng tính toàn vẹn và minh bạch trong quản lý điểm thưởng.
Một lĩnh vực khác có tiềm năng khai thác là xác thực danh tính khách hàng điện tử (eKYC). Blockchain có thể hỗ trợ ghi nhận kết quả xác thực, kiểm tra nguồn gốc dữ liệu và chia sẻ thông tin giữa các tổ chức tài chính khi có sự đồng ý của khách hàng. Cách tiếp cận này giúp các ngân hàng nghiên cứu giảm việc thu thập, kiểm tra hồ sơ trùng lặp, đồng thời hỗ trợ kiểm soát nguy cơ gian lận danh tính.
Tuy nhiên, bảo vệ dữ liệu cá nhân phải được đặt lên hàng đầu. Các ngân hàng không nhất thiết lưu trữ toàn bộ thông tin nhạy cảm trực tiếp trên blockchain mà có thể kết hợp mã hóa, phân quyền truy cập và lưu trữ dữ liệu ngoài chuỗi để bảo đảm an toàn.
Bên cạnh đó, hợp đồng thông minh (Smart Contract) mở ra khả năng tự động hóa một số quy trình nghiệp vụ. Công nghệ này cho phép thiết lập trước các điều kiện giao dịch và kích hoạt những bước xử lý tương ứng khi điều kiện được đáp ứng. Những lĩnh vực có thể khai thác gồm thanh toán theo tiến độ hợp đồng, giải ngân theo điều kiện, quản lý bảo lãnh và xử lý chứng từ trong tài trợ thương mại.
Chẳng hạn, trong giao dịch xuất nhập khẩu, khi chứng từ và điều kiện giao hàng được xác minh, hệ thống có thể tự động kích hoạt bước thanh toán theo quy tắc đã thiết lập. Nhờ đó, các bên có thể giảm thao tác thủ công, rút ngắn thời gian phối hợp và hạn chế sai sót trong quá trình xử lý. Dù vậy, việc triển khai hợp đồng thông minh vẫn cần gắn với cơ chế kiểm tra dữ liệu đầu vào và xác định rõ trách nhiệm pháp lý của các bên liên quan.
"Token hóa" thúc đẩy đổi mới hạ tầng thanh toán
Trên thế giới, blockchain đang được nghiên cứu theo hướng xây dựng hạ tầng tài chính có khả năng kết nối nhiều ngân hàng, đồng tiền và hệ thống thanh toán. Một xu hướng đáng chú ý là token hóa tiền gửi ngân hàng thương mại và tiền dự trữ của ngân hàng trung ương.
Token hóa là quá trình biểu diễn quyền hoặc giá trị của tài sản dưới dạng token trên nền tảng số. Trong lĩnh vực ngân hàng, tiền gửi được token hóa có thể hỗ trợ các giao dịch theo điều kiện lập trình, trong khi tiền dự trữ ngân hàng trung ương được token hóa có thể đóng vai trò tài sản quyết toán.
Một dự án tiêu biểu theo hướng này là Project Agorá do Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS) và Viện Tài chính Quốc tế (IIF) phối hợp triển khai.
Dự án nghiên cứu khả năng kết hợp tiền gửi ngân hàng thương mại được token hóa với tiền dự trữ ngân hàng trung ương được token hóa trên cùng một nền tảng, hướng tới cải thiện hoạt động thanh toán xuyên biên giới.

Theo BIS, dự án có sự tham gia của 7 ngân hàng trung ương và hơn 40 tổ chức tài chính. Các ngân hàng trung ương tham gia gồm Ngân hàng Anh, Ngân hàng Pháp đại diện Eurosystem, Ngân hàng Nhật Bản, Ngân hàng Hàn Quốc, Ngân hàng Mexico, Ngân hàng Quốc gia Thụy Sĩ và Cục Dự trữ Liên bang New York.
Trong năm 2026, Project Agorá tiếp tục phát triển nguyên mẫu và thử nghiệm các giao dịch có giá trị thực trong môi trường được kiểm soát. Theo thông tin công bố về đợt thử nghiệm tháng 7/2026, 28 tổ chức tài chính và ngân hàng trung ương đã tham gia thực hiện các giao dịch với tổng giá trị khoảng 800.000 franc Thụy Sĩ (CHF), tương ứng 17 kịch bản. Thời gian trung bình từ khi khởi tạo đến khi hoàn tất thanh toán đạt khoảng 80 giây.
Đây là kết quả thử nghiệm trong môi trường kiểm soát, chưa phản ánh thời gian xử lý phổ biến của các hệ thống ngân hàng thương mại. Dù vậy, kết quả bước đầu cung cấp cơ sở để đánh giá khả năng kết hợp blockchain, token hóa và công nghệ lập trình trong thanh toán đa tiền tệ. Hướng tiếp cận này có thể góp phần giảm các khâu trung gian, cải thiện tốc độ và hiệu quả quyết toán xuyên biên giới.
Phát triển tài sản số mở ra cơ hội ứng dụng mới
Tại Việt Nam, định hướng phát triển blockchain và tài sản số đang từng bước được cụ thể hóa bằng các chính sách. Ngày 22/10/2024, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1236/QĐ-TTg về Chiến lược quốc gia ứng dụng và phát triển công nghệ chuỗi khối đến năm 2025, định hướng đến năm 2030. Chiến lược đặt mục tiêu thúc đẩy nghiên cứu, ứng dụng và khai thác công nghệ này trong các ngành, lĩnh vực kinh tế - xã hội.
Tiếp đó, ngày 9/9/2025, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 05/2025/NQ-CP về triển khai thí điểm thị trường tài sản mã hóa tại Việt Nam trong thời gian 5 năm. Đây là cơ sở để hình thành khuôn khổ quản lý đối với hoạt động thí điểm, đồng thời đặt ra yêu cầu về an toàn, minh bạch và kiểm soát rủi ro.
Ngày 14/4/2026, VPBank và OKX công bố thỏa thuận hợp tác chiến lược trong lĩnh vực tài sản số và blockchain, hướng tới phát triển nền tảng giao dịch tài sản số CAEX, kết nối thanh khoản và nghiên cứu các giải pháp công nghệ. Thỏa thuận phản ánh sự quan tâm ngày càng lớn của các tổ chức tài chính đối với hạ tầng tài sản số. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa hoạt động hợp tác phát triển nền tảng với việc triển khai dịch vụ thương mại được cấp phép.
Về dài hạn, token hóa có thể được nghiên cứu đối với trái phiếu, chứng khoán nợ, khoản phải thu và một số loại tài sản tài chính khác. Việc biểu diễn tài sản dưới dạng token có khả năng hỗ trợ theo dõi quyền sở hữu, lịch sử chuyển giao và tự động hóa thanh toán. Để triển khai hiệu quả, cần có quy định cụ thể về tài sản cơ sở, quyền của người nắm giữ token, chủ thể phát hành và trách nhiệm của các bên liên quan.
Hoàn thiện hạ tầng và hành lang pháp lý
Thực tiễn triển khai tại Việt Nam và quốc tế cho thấy, công nghệ blockchain có khả năng hỗ trợ giải quyết nhiều bài toán của ngành ngân hàng, song để mở rộng phạm vi ứng dụng, các tổ chức tín dụng vẫn phải giải quyết những thách thức về công nghệ, quản trị và pháp lý.
Trước hết là yêu cầu bảo đảm an toàn thông tin và quyền riêng tư của khách hàng. Các ngân hàng cần xây dựng cơ chế mã hóa, phân quyền truy cập, kiểm soát dữ liệu và đánh giá khả năng tích hợp nền tảng blockchain với hệ thống ngân hàng lõi hiện có. Đây là điều kiện quan trọng để hạn chế rủi ro trong quá trình vận hành.
Khả năng tương tác giữa các hệ thống cũng cần được chú trọng. Nếu mỗi tổ chức phát triển một nền tảng riêng, thiếu tiêu chuẩn kết nối và chia sẻ dữ liệu, hiệu quả của công nghệ sẽ bị hạn chế. Vì vậy, việc nghiên cứu chuẩn dữ liệu, cơ chế quản trị mạng lưới và phương thức kết nối giữa các nền tảng có ý nghĩa quan trọng.
Ngoài ra, các giải pháp triển khai phải tuân thủ quy định về thanh toán, phòng chống rửa tiền, nhận biết khách hàng, bảo vệ dữ liệu cá nhân và quản lý tài sản số. Các ngân hàng cần lựa chọn nghiệp vụ phù hợp để thử nghiệm, đánh giá cụ thể về thời gian xử lý, chi phí, mức độ an toàn trước khi xem xét mở rộng.
Từ những mô hình tại TPBank, BIDV, Vietcombank đến dự án quốc tế như Project Agorá, blockchain đang từng bước được chuyển hóa từ một công nghệ mới thành công cụ hỗ trợ giải quyết các nghiệp vụ cụ thể của ngành ngân hàng. Hiệu quả khai thác sẽ phụ thuộc vào việc lựa chọn đúng lĩnh vực triển khai, xây dựng hạ tầng có khả năng kết nối và hoàn thiện hành lang pháp lý. Đây cũng là những yếu tố quan trọng để thúc đẩy hiện đại hóa hoạt động ngân hàng, phát triển thanh toán số và hình thành hệ sinh thái tài chính số tại Việt Nam./.
