Ứng dụng AI và blockchain trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng

Sự phát triển nhanh chóng của chuyển đổi số đang làm thay đổi sâu sắc cấu trúc của thị trường tài chính toàn cầu. Nếu trước đây, hoạt động ngân hàng chủ yếu vận hành dựa trên mô hình giao dịch truyền thống, phụ thuộc nhiều vào quy trình thủ công và hệ thống trung gian tập trung, thì hiện nay các công nghệ như trí tuệ nhân tạo (AI), blockchain, dữ liệu lớn, điện toán đám mây và tài sản số đang dần trở thành nền tảng vận hành mới của lĩnh vực tài chính - ngân hàng.

Xu hướng này không chỉ mở ra cơ hội thúc đẩy tài chính toàn diện, nâng cao trải nghiệm khách hàng và tối ưu hóa hoạt động vận hành, mà còn đặt ra hàng loạt thách thức về quản trị rủi ro, an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân và hoàn thiện hành lang pháp lý cho các mô hình tài chính mới.

Công nghệ và sự thay đổi cấu trúc thị trường tài chính

Theo PGS. TS. Bùi Hữu Toàn, Giám đốc Học viện Ngân hàng, trong gần hai thập kỷ qua, công nghệ tài chính (Fintech) tại Việt Nam đã có tốc độ phát triển rất nhanh cả về quy mô lẫn lĩnh vực hoạt động.

Sự mở rộng nhanh của hệ sinh thái Fintech phản ánh quá trình chuyển dịch mạnh mẽ của nền kinh tế số, trong đó dữ liệu và công nghệ đang trở thành nguồn lực cốt lõi của tăng trưởng. Điểm đáng chú ý là Fintech hiện không còn chỉ đóng vai trò hỗ trợ dịch vụ ngân hàng truyền thống, mà đang từng bước tái cấu trúc toàn bộ phương thức vận hành của thị trường tài chính.

PGS. TS. Bùi Hữu Toàn cho rằng sự phát triển của AI, blockchain, dữ liệu lớn… đang làm thay đổi căn bản cách thức quản trị, giám sát và cung cấp dịch vụ tài chính. Nếu trước đây các ngân hàng cạnh tranh chủ yếu bằng quy mô vốn, mạng lưới chi nhánh hoặc tốc độ xử lý giao dịch, thì trong kỷ nguyên số, lợi thế cạnh tranh ngày càng phụ thuộc vào khả năng khai thác dữ liệu và ứng dụng công nghệ.

Trong xu hướng đó, AI được xem là công nghệ có tác động mạnh nhất tới hoạt động tài chính - ngân hàng hiện nay. Với khả năng xử lý dữ liệu theo thời gian thực, AI cho phép các tổ chức tài chính tự động hóa quy trình nghiệp vụ, phân tích hành vi khách hàng, dự báo rủi ro tín dụng và phát hiện các giao dịch bất thường với tốc độ cao hơn rất nhiều so với phương pháp truyền thống.

Nhiều ngân hàng hiện đã ứng dụng AI trong chấm điểm tín dụng, phòng chống gian lận tài chính, quản trị rủi ro và chăm sóc khách hàng thông qua chatbot hoặc trợ lý ảo. Điều này cho thấy ngành ngân hàng đang dịch chuyển dần từ mô hình “giao dịch” sang mô hình “quản trị dữ liệu”, trong đó dữ liệu không chỉ là tài nguyên vận hành mà còn trở thành tài sản chiến lược.

Tài sản mã hóa và blockchain mở ra không gian tài chính mới

Một trong những nội dung nhận được sự quan tâm lớn tại Hội thảo là xu hướng phát triển tài sản số và tài sản mã hóa trong bối cảnh Việt Nam bắt đầu xây dựng cơ chế thí điểm quản lý lĩnh vực này.

Theo ông Tô Trần Hòa, Phó Ban thường trực Ban Quản lý thị trường tài sản mã hóa thuộc Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, sự phát triển của blockchain đang tạo ra thay đổi đáng kể trong cấu trúc thị trường tài chính hiện đại. Khác với mô hình quản trị tập trung truyền thống, blockchain vận hành dựa trên cơ chế xác thực phân tán, cho phép tăng tính minh bạch và khả năng truy xuất dữ liệu của các giao dịch tài chính.

Công nghệ này không chỉ gắn với tiền mã hóa mà còn có tiềm năng ứng dụng trong nhiều hoạt động như xác thực danh tính số, thanh toán xuyên biên giới, hợp đồng thông minh hay quản lý chuỗi cung ứng tài chính. Đặc biệt blockchain đang tạo tiền đề hình thành các mô hình tài chính phi tập trung (DeFi), nơi nhiều hoạt động tài chính có thể được tự động hóa mà không phụ thuộc quá lớn vào trung gian truyền thống. Đây được xem là xu hướng có thể tác động mạnh tới cấu trúc của ngành tài chính trong tương lai.

Tuy nhiên, cùng với tiềm năng phát triển, tài sản mã hóa cũng đặt ra không ít thách thức đối với cơ quan quản lý. Các rủi ro liên quan đến đầu cơ, thao túng thị trường, rửa tiền xuyên biên giới hay thất thoát dữ liệu có thể gia tăng nếu thiếu cơ chế giám sát phù hợp.

AI và dữ liệu số đang tái định nghĩa hoạt động ngân hàng

Đồng tình với quan điểm trên, PGS. TS. Phạm Nguyễn Anh Huy, Trường Đại học RMIT Việt Nam, AI và dữ liệu số đang trở thành nền tảng quyết định năng lực cạnh tranh của các tổ chức tài chính trong thời đại số. PGS. TS Nguyễn Anh Huy cho rằng tương lai của ngành ngân hàng sẽ không còn phụ thuộc chủ yếu vào quy mô mạng lưới hay tốc độ mở rộng tín dụng, mà nằm ở khả năng phân tích dữ liệu và cá nhân hóa dịch vụ tài chính.

AI cho phép các tổ chức tài chính xây dựng mô hình “siêu cá nhân hóa”, trong đó sản phẩm tín dụng, đầu tư hoặc bảo hiểm có thể được thiết kế riêng cho từng khách hàng dựa trên hành vi tiêu dùng và nhu cầu thực tế. Nếu khai thác hiệu quả, AI có thể giúp mở rộng khả năng tiếp cận tài chính cho những nhóm khách hàng chưa có lịch sử tín dụng rõ ràng thông qua việc phân tích dữ liệu phi truyền thống như hành vi mua sắm trực tuyến, giao dịch thương mại điện tử hay dữ liệu tiêu dùng số.

Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh tài chính toàn diện đang trở thành mục tiêu phát triển của nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam. AI không chỉ giúp ngân hàng tối ưu hóa vận hành mà còn góp phần mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính cho người dân và doanh nghiệp nhỏ.

Tuy nhiên, PGS. TS. Phạm Nguyễn Anh Huy lưu ý, sự phụ thuộc ngày càng lớn vào AI sẽ kéo theo các vấn đề mới liên quan đến tính minh bạch của thuật toán, quyền riêng tư dữ liệu và trách nhiệm giải trình của hệ thống tự động.

Nếu thiếu cơ chế kiểm soát phù hợp, AI có thể tạo ra các quyết định mang tính thiên lệch hoặc thiếu minh bạch trong chấm điểm tín dụng và đánh giá rủi ro. Vì vậy, bên cạnh thúc đẩy đổi mới sáng tạo, các tổ chức tài chính cần quan tâm nhiều hơn tới đạo đức AI, cơ chế kiểm toán thuật toán và bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Bảo mật dữ liệu trở thành điều kiện sống còn của tài chính số

Trong môi trường tài chính số, dữ liệu đang trở thành loại tài sản có giá trị đặc biệt quan trọng. Tuy nhiên, khi mọi giao dịch ngày càng phụ thuộc vào nền tảng số, nguy cơ tấn công mạng và rò rỉ dữ liệu cũng gia tăng với mức độ ngày càng phức tạp.

Từ góc độ quản trị hệ thống, ông Đào Thương Hưởng, Ngân hàng TMCP Hàng hải Việt Nam cho rằng bài toán bảo mật hiện nay không còn đơn thuần là bảo vệ hạ tầng công nghệ thông tin, mà đã chuyển sang bảo vệ toàn bộ hệ sinh thái dữ liệu số.

Cùng với sự phát triển của AI và ngân hàng số, các hình thức tấn công mạng cũng đang thay đổi nhanh chóng. Tin tặc có thể sử dụng chính AI để mô phỏng hành vi người dùng, tạo giao dịch giả hoặc khai thác lỗ hổng bảo mật theo thời gian thực.

Điều này khiến các mô hình bảo mật truyền thống ngày càng trở nên kém hiệu quả nếu không được cập nhật liên tục. Trong bối cảnh đó, việc bảo mật dữ liệu được xem là xu hướng mới trong quản trị hệ thống tài chính số, khi yếu tố bảo mật được tích hợp ngay từ giai đoạn thiết kế và phát triển sản phẩm thay vì chỉ kiểm tra ở giai đoạn vận hành. Theo các chuyên gia, niềm tin của người dùng sẽ là yếu tố quyết định sự phát triển bền vững của Fintech trong tương lai. Nếu không bảo đảm được an toàn dữ liệu và tính minh bạch của hệ thống, quá trình chuyển đổi số trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng sẽ khó có thể phát triển bền vững.

Tài chính xanh và trung tâm tài chính quốc tế trong kỷ nguyên số

Không chỉ dừng ở câu chuyện công nghệ, nhiều ý kiến tại Hội thảo cũng đặt Fintech trong mối liên hệ với xu hướng phát triển xanh và bền vững của nền kinh tế.

Theo ông Đặng Tùng Lâm, Phó Giám đốc phụ trách Ban Chiến lược và Tổng hợp Cơ quan Điều hành Trung tâm Tài chính Quốc tế Việt Nam tại Đà Nẵng, các trung tâm tài chính quốc tế thế hệ mới sẽ không chỉ là nơi thu hút dòng vốn, mà còn trở thành không gian thúc đẩy đổi mới sáng tạo, tài chính xanh và tài chính số.

Xu hướng dịch chuyển dòng vốn toàn cầu hiện nay đang ưu tiên nhiều hơn cho các dự án phát triển bền vững, giảm phát thải và chuyển đổi xanh.

Trong bối cảnh đó, các trung tâm tài chính quốc tế muốn nâng cao năng lực cạnh tranh cần tích hợp mạnh công nghệ số, tài chính xanh và các mô hình tài trợ chuỗi cung ứng thế hệ mới. Ông Đặng Tùng Lâm cho biết, định hướng phát triển Trung tâm Tài chính Quốc tế Việt Nam tại Đà Nẵng theo mô hình gắn với đổi mới sáng tạo, tài chính số và tài chính xanh được xem là bước đi phù hợp với xu thế phát triển của thị trường tài chính toàn cầu hiện nay.

Trong bối cảnh Việt Nam thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia và hội nhập sâu hơn vào thị trường tài chính toàn cầu, việc hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực quản trị dữ liệu, bảo đảm an ninh mạng và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao sẽ là những yếu tố then chốt để xây dựng hệ sinh thái tài chính số hiện đại, minh bạch và phát triển bền vững./.