Từ “robotaxi” đến “roboplane”: Kỷ nguyên của máy bay tự hành
Sự phát triển của taxi tự hành (robotaxi) đang mở ra hướng đi mới cho ngành giao thông vận tải. Không dừng lại ở mặt đất, một số doanh nghiệp công nghệ hàng không đang hướng tới mục tiêu tự động hóa toàn bộ quá trình điều khiển máy bay, từ lăn bánh, cất cánh đến hạ cánh.
.png)
So với ô tô tự lái, việc triển khai máy bay tự hành (roboplane) có một số lợi thế. Môi trường không phận ít xuất hiện những tình huống bất ngờ như đường bị phong tỏa, cây đổ hay người đi bộ đột ngột băng qua đường. Trên thực tế, các hệ thống lái tự động đã được sử dụng rộng rãi và đảm nhiệm nhiều công đoạn trong quá trình điều khiển máy bay.
Tuy nhiên, phát triển máy bay tự hành vẫn là bài toán công nghệ phức tạp, đòi hỏi độ chính xác và độ tin cậy đặc biệt cao. Khác với ô tô, máy bay không thể dừng lại ngay lập tức bằng cách phanh gấp khi gặp sự cố.
Hướng tới những chuyến bay không cần phi công
Tháng 10/2026, Reliable Robotics, một công ty khởi nghiệp trong lĩnh vực công nghệ hàng không của Mỹ, đã thử nghiệm phần mềm tự hành trên máy bay Cessna Grand Caravan. Đây là dòng máy bay một động cơ tuabin cánh quạt. Trong cuộc thử nghiệm tại sân bay ở thành phố Albuquerque (Mỹ), hệ thống đã điều khiển máy bay thực hiện các thao tác lăn bánh, cất cánh và hạ cánh.
Điểm đáng chú ý là phi công giám sát chuyến bay không có mặt trên máy bay mà điều khiển từ trụ sở công ty tại California, cách địa điểm thử nghiệm hơn 1.100 km. Để bảo đảm an toàn, một phi công dự phòng vẫn có mặt trên khoang và sẵn sàng tiếp quản việc điều khiển nếu cần thiết.
Về lâu dài, Reliable Robotics muốn phát triển các máy bay chở hàng có khả năng tự thực hiện toàn bộ chuyến bay mà không cần phi công trên khoang. Đây cũng là mục tiêu đang được một số doanh nghiệp khác nghiên cứu.
Tháng 9/2026, Joby Aviation đã thực hiện chuyến bay xuyên nước Mỹ bằng máy bay Caravan tự hành mà không cần phi công an toàn can thiệp vào hệ thống điều khiển. Trong khi đó, Merlin, một công ty có trụ sở tại Boston (Mỹ), đang phối hợp với các cơ quan quản lý tại New Zealand và Mỹ để tiến hành các bước chứng nhận an toàn cho một mẫu máy bay Caravan tự hành khác.
Những rào cản pháp lý và trách nhiệm
Để được cấp chứng nhận an toàn bay, các đợt kiểm thử phải chứng minh rằng sự cố nghiêm trọng chỉ xảy ra với xác suất cực thấp: dưới một lần trong một tỷ giờ bay.
Theo Robert Rose, Giám đốc điều hành Reliable Robotics, các hệ thống lái tự động hiện nay đáp ứng được những tiêu chuẩn an toàn khắt khe chủ yếu nhờ vẫn có phi công trực tiếp giám sát và sẵn sàng can thiệp khi cần. Vì vậy, mục tiêu của công ty là nâng độ tin cậy của hệ thống tự hành lên mức có thể đảm nhiệm những công việc vốn do con người thực hiện.
Tuy nhiên, bà Ella Atkins, giáo sư kỹ thuật hàng không vũ trụ tại Đại học Virginia Tech (Mỹ), cho rằng độ tin cậy của công nghệ không phải là rào cản duy nhất. Theo đó, tâm lý lo ngại của hành khách khi di chuyển trên máy bay không có phi công và vấn đề xác định trách nhiệm nếu xảy ra tai nạn cũng là những thách thức lớn. Bà nhận định, các hãng hàng không hiện vẫn có thể quy trách nhiệm cho sai sót của phi công khi xảy ra sự cố. Nhưng với máy bay tự hành, việc xác định trách nhiệm sẽ phức tạp hơn, bởi sai sót có thể xuất phát từ phần mềm, hệ thống điều khiển hoặc đơn vị vận hành.
Trên thực tế, phương tiện bay không người lái đã được sử dụng từ nhiều năm nay. Giáo sư R. John Hansman, chuyên gia khí động học tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT), cho biết các phương tiện bay không người lái có kích thước tương đối lớn đã hoạt động từ khá lâu. Tuy nhiên, yêu cầu an toàn đối với máy bay có kích thước tương đương máy bay thương mại cao hơn rất nhiều, bởi hậu quả tai nạn sẽ thảm khốc hơn.
Trong khi nhiều công ty phát triển ô tô tự lái dựa vào trí tuệ nhân tạo (AI) và mạng nơ-ron để nhận diện môi trường xung quanh, Reliable Robotics lại lựa chọn cách tiếp cận khác.
Robert Rose cho rằng các hệ thống AI dạng này có thể gây khó khăn trong việc giải thích vì sao phần mềm đưa ra một quyết định cụ thể, cũng như truy tìm nguyên nhân khi hệ thống hoạt động không như dự kiến. Theo ông, một hệ thống không thể giải thích được cách thức hoạt động sẽ không thể được cơ quan quản lý chấp thuận.
Thay vào đó, Reliable Robotics tận dụng nguồn dữ liệu khổng lồ sinh ra từ hệ thống quy định nghiêm ngặt của ngành hàng không, như tọa độ đường băng với độ chính xác cao được cập nhật định kỳ bởi Cục Hàng không Liên bang Mỹ. Bên cạnh đó, máy bay đang hoạt động cũng liên tục phát tín hiệu về vị trí thông qua hệ thống giám sát tự động phụ thuộc (ADS-B).
Phần mềm của Reliable sẽ đưa các dữ liệu này cùng nhiều thông số đo đạc khác qua các bộ lọc thuật toán chuyên dụng để xác định chuẩn xác vị trí máy bay và chủ động thích ứng.
Reliable Robotics dự kiến triển khai công nghệ theo từng giai đoạn, bắt đầu từ việc xin cấp phép cho hệ thống tự động thực hiện các thao tác lăn bánh, cất cánh và hạ cánh. Đây là những công đoạn phức tạp, đồng thời cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro trong mỗi chuyến bay.
Theo thống kê của Boeing, khoảng 70% các vụ tai nạn ở máy bay phản lực thương mại xảy ra trong giai đoạn cất và hạ cánh. Đây cũng là thời điểm phi công phải tham gia điều khiển nhiều nhất. Theo ông Rose, các hệ thống dẫn đường tự động thông thường chỉ có thể đưa máy bay xuống độ cao khoảng 60 m so với mặt đất. Từ thời điểm đó, phi công phải quan sát đường băng bằng mắt thường và trực tiếp thực hiện thao tác hạ cánh.
Để khắc phục hạn chế này, Reliable Robotics đang phát triển hệ thống định vị có khả năng hỗ trợ máy bay trong cả quá trình cất cánh và hạ cánh. Sau khi hoàn thiện các tính năng cơ bản, mục tiêu xa hơn của công ty là loại bỏ hoàn toàn phi công dự phòng khỏi buồng lái. Tuy nhiên, đây vẫn là kế hoạch cần nhiều năm nghiên cứu và thử nghiệm.
Nếu các thử nghiệm tại Albuquerque tiếp tục đạt kết quả tích cực và công nghệ được cơ quan quản lý cấp phép, máy bay chở hàng tự hành có thể sớm trở thành một phần của ngành vận tải hàng không. Trong tương lai, hình ảnh những chiếc máy bay cất cánh và hạ cánh mà không cần phi công trên khoang có thể không còn chỉ xuất hiện trong các thử nghiệm công nghệ./.
