Thuốc lá điện tử: Khoảng trống kiểm soát trong môi trường số

Ngày 9/4/2026, Trường Đại học Y tế công cộng tổ chức Hội thảo chia sẻ kết quả nghiên cứu: "Thực trạng vi phạm quy định cấm bán, quảng cáo và khuyến mại thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng tại các điểm bán lẻ và phơi nhiễm với quảng cáo, khuyến mại thuốc lá mới của người trưởng thành".

Hội thảo quy tụ các nhà khoa học, chuyên gia y tế, đại diện cơ quan quản lý và tổ chức quốc tế, tập trung làm rõ những biến động mới của thị trường thuốc lá điện tử trong bối cảnh các quy định cấm đã có hiệu lực nhưng thực tế vẫn còn nhiều diễn biến phức tạp.

Nghiên cứu do nhóm giảng viên, nhà khoa học của trường thực hiện tại Hà Nội, Huế, Đà Nẵng và TP. HCM, khảo sát 2.462 sinh viên độ tuổi 18-24, kết hợp quan sát 126 điểm bán lẻ và 24 cuộc phỏng vấn sâu. Cách tiếp cận này cho phép phản ánh đồng thời cả hành vi sử dụng, mức độ phơi nhiễm quảng cáo và bối cảnh thị trường.

Quảng cáo bị siết ở thực địa nhưng lan mạnh trên môi trường số

Một trong những vấn đề nổi bật được chỉ ra tại Hội thảo là sự chuyển dịch rõ rệt của hoạt động kinh doanh và quảng cáo thuốc lá điện tử. Theo PGS. TS Lê Thị Thanh Hương - Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y tế công cộng, mặc dù quy định cấm đã có hiệu lực từ ngày 1/1/2025 theo nghị quyết của Quốc hội, nhưng thực tế sử dụng và mức độ phơi nhiễm quảng cáo trong sinh viên tại Hà Nội, Đà Nẵng và TP.HCM vẫn ở mức đáng báo động.

Đại diện tại của Tổ chức Campaign for Tobacco Free Kids, ThS. Bùi Thị Thu Giang - Quản lý chương trình chia sẻ bằng chứng từ nghiên cứu quốc tế cho thấy các tập đoàn thuốc lá lớn nhất thế giới đang sử dụng Facebook, Instagram, X và TikTok để quảng bá sản phẩm thuốc lá mới.

Trong giai đoạn 2018 - 2025, đã có 3,4 tỷ lần nội dung quảng cáo 3 sản phẩm điển hình Vuse, Velo và IQOS tại hơn 60 quốc gia được ghi nhận. Nội dung này đã tiếp cận khoảng 385 triệu tài khoản, chủ yếu trên Instagram. Trong đó, 40% người xem là người trẻ dưới 25 tuổi, trong đó có khoảng 150 triệu thanh thiếu niên, bao gồm 16 triệu người dưới 18 tuổi.

Điều này cho thấy quảng cáo thuốc lá điện tử hiện nay không còn là hoạt động đơn lẻ mà là một chiến lược bài bản, kết hợp giữa truyền thông, hình ảnh và tâm lý xã hội nhằm tiếp cận người trẻ một cách tự nhiên nhất. Khi sản phẩm được đặt trong bối cảnh “lifestyle”, ranh giới giữa quảng cáo và nội dung cá nhân gần như bị xóa nhòa, khiến các biện pháp quản lý truyền thống khó phát huy hiệu quả.

Nhóm nghiên cứu tại Hội thảo cũng nhấn mạnh rằng bằng chứng thu được không chỉ phản ánh thực trạng hiện nay mà còn cho thấy những thách thức mới trong công tác cấm quảng cáo, khuyến mại và tiếp thị thuốc lá trên internet. Nhận định này đặt ra yêu cầu phải có cách tiếp cận mới, đặc biệt trong kiểm soát nội dung trên các nền tảng số.

Nhận thức sai lệch và nguy cơ gia tăng trong giới trẻ

Không chỉ dừng ở vấn đề quảng cáo, Hội thảo còn làm rõ một thực trạng đáng lo ngại khác: Nhận thức sai lệch của giới trẻ về thuốc lá điện tử. Kết quả nghiên cứu cho thấy khoảng 14% sinh viên từng thử thuốc lá điện tử và 3% đang sử dụng; với thuốc lá nung nóng, tỷ lệ lần lượt là 6% và 0,8%. Đáng chú ý, độ tuổi trung bình bắt đầu sử dụng chỉ khoảng 16,9 tuổi, cho thấy xu hướng tiếp cận ngày càng sớm.

Đi sâu vào nhận thức, nhiều sinh viên vẫn hiểu sai về bản chất sản phẩm. Có tới 37,8% cho rằng thuốc lá điện tử không chứa nicotine, 15% nghĩ rằng khói chỉ là “hơi nước” vô hại, 43,6% tin rằng sản phẩm này giúp cai thuốc lá truyền thống và 32,5% cho rằng hơi thuốc thụ động là an toàn.

Phân tích về hiện tượng này, TS. Trần Thị Phương Thảo - đại diện nhóm nghiên cứu, cảnh báo: “Đây là xu hướng rất đáng lo ngại, vì những cảm nhận tích cực này có thể thúc đẩy hành vi sử dụng trong giới trẻ”.

Theo TS. Trần Thị Phương Thảo, việc nhận thức sai lệch không chỉ là vấn đề thông tin, mà còn là hệ quả của quá trình tiếp xúc lâu dài với các nội dung quảng cáo mang tính định hướng.

Đáng chú ý, nghiên cứu cũng cho thấy sự “bình thường hóa” hình ảnh thuốc lá điện tử trong đời sống giới trẻ. Có tới 74,8% cho rằng hút thuốc lá điện tử trông “ngầu”, 57,7% cảm thấy tự tin hơn khi sử dụng, 41,7% thấy bình tĩnh hơn và 38,3% cảm thấy vui vẻ. Những con số này phản ánh rõ cách quảng cáo đã tác động đến cảm xúc và hành vi, biến một sản phẩm tiềm ẩn nguy cơ sức khỏe thành một biểu tượng của phong cách sống.

Trước những kết quả này, PGS. TS Lê Thị Thanh Hương nhấn mạnh: “Những kết quả nghiên cứu này cung cấp bằng chứng khoa học quan trọng, giúp các nhà hoạch định chính sách có thêm dữ liệu để hoàn thiện các quy định dưới luật”.

Những kết quả tại Hội thảo cho thấy hoạt động quảng cáo và tiếp thị thuốc lá điện tử đang có xu hướng dịch chuyển sang môi trường số, đặt ra yêu cầu hoàn thiện các giải pháp quản lý phù hợp với bối cảnh mới.

Khoảng trống hiện nay không nằm ở việc thiếu quy định, mà nằm ở khả năng thích ứng với môi trường số. Nếu không kịp thời bổ sung các giải pháp đồng bộ từ pháp lý, công nghệ đến truyền thông giáo dục, thì những nỗ lực kiểm soát thuốc lá điện tử sẽ khó đạt được hiệu quả như kỳ vọng, trong khi nguy cơ đối với thế hệ trẻ vẫn tiếp tục gia tăng./.