QSAC trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và minh bạch thị trường

Đổi mới sáng tạo (ĐMST) thường được nhìn nhận dưới góc độ nghiên cứu, ứng dụng công nghệ mới hoặc đổi mới quy trình sản xuất. Tuy nhiên, trong bối cảnh kinh tế số và thương mại điện tử (TMĐT) phát triển nhanh, phạm vi của ĐMST cần được mở rộng sang lĩnh vực quản trị thị trường.

Với chức năng hoạt động trong lĩnh vực giám sát chất lượng và phòng chống hàng giả, Trung tâm Giám sát chất lượng và Phòng chống hàng giả (QSAC) định hướng phát triển theo mô hình tổ chức KH&CN kết nối giữa hoạt động nghiên cứu, ứng dụng công nghệ và hỗ trợ doanh nghiệp (DN) xây dựng thị trường minh bạch.

Theo QSAC, một sản phẩm có chất lượng tốt nhưng thiếu khả năng truy xuất nguồn gốc, thiếu minh bạch về dữ liệu hoặc không được bảo vệ trước các hành vi làm giả, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) sẽ khó duy trì lợi thế cạnh tranh lâu dài. Ngược lại, một thị trường được quản trị bằng dữ liệu, có khả năng xác thực nguồn gốc và cảnh báo rủi ro sẽ tạo điều kiện để DN chân chính phát triển bền vững.

Theo cách tiếp cận này, ĐMST không chỉ tạo ra giá trị trong sản xuất, mà còn tạo ra giá trị trong quản trị thị trường. Đây là xu hướng được nhiều quốc gia theo đuổi nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, giảm chi phí tuân thủ và tăng cường niềm tin của người tiêu dùng.

Các trụ cột khoa học của mô hình QSAC

Trên cơ sở chức năng của một tổ chức KH&CN và cách tiếp cận, QSAC định hướng triển khai 5 nhóm giải pháp có tính liên kết thị trường:

Thứ nhất, giám sát chất lượng dựa trên dữ liệu.

Hoạt động giám sát chất lượng được chuyển từ phương thức kiểm tra thủ công sang tiếp cận dựa trên dữ liệu, kết hợp thông tin từ DN, kết quả kiểm nghiệm, phản ánh của người tiêu dùng và dữ liệu thị trường.

Việc hình thành cơ sở dữ liệu (CSDL) chất lượng không chỉ hỗ trợ DN cải tiến sản phẩm mà còn phục vụ công tác phân tích xu hướng, đánh giá rủi ro và xây dựng chính sách.

Thứ hai, truy xuất nguồn gốc và xác thực sản phẩm

QSAC định hướng hỗ trợ DN xây dựng "hồ sơ số" cho sản phẩm thông qua mã định danh điện tử, mã QR, CSDL truy xuất nguồn gốc và các công nghệ xác thực phù hợp. Đây là nền tảng để DN tham gia TMĐT, mở rộng thị trường và đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao về minh bạch thông tin.

Thứ ba, phân tích dữ liệu và cảnh báo rủi ro

Việc kết hợp dữ liệu thị trường, dữ liệu TMĐT và các công cụ AI giúp nâng cao khả năng phát hiện các dấu hiệu bất thường liên quan đến chất lượng sản phẩm, nguồn gốc hàng hóa hoặc nguy cơ xâm phạm quyền SHTT. Cách tiếp cận này góp phần chuyển từ "kiểm tra sau vi phạm" sang "cảnh báo sớm dựa trên phân tích dữ liệu".

Thứ tư, hỗ trợ bảo vệ thương hiệu và SHTT.

Trong môi trường số, thương hiệu không chỉ được bảo vệ bằng đăng ký quyền SHTT mà còn cần được bảo vệ bằng hệ thống dữ liệu, khả năng xác thực và truyền thông minh bạch. Việc hỗ trợ DN xây dựng cơ chế nhận diện, xác thực và xử lý thông tin liên quan đến hàng giả, hàng nhái sẽ góp phần nâng cao giá trị thương hiệu Việt Nam.

Thứ năm, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Mọi hoạt động ĐMST cuối cùng đều hướng tới người tiêu dùng. Thông qua hệ thống truy xuất nguồn gốc, dữ liệu sản phẩm và cơ chế tiếp nhận phản ánh, người tiêu dùng có điều kiện tiếp cận thông tin chính xác hơn, từ đó nâng cao khả năng lựa chọn sản phẩm an toàn và tham gia giám sát xã hội đối với thị trường.

Đề xuất mô hình khoa học "QSAC SMART"

Từ yêu cầu thực tiễn của hoạt động sản xuất và thương mại trong nền kinh tế số, mô hình khoa học tích hợp các công nghệ thông minh nhằm giám sát chất lượng và cảnh báo sớm rủi ro cho DN QSAC SMART (Smart Market Assurance and Risk Tracking) như một cách tiếp cận khoa học trong xây dựng thị trường minh bạch.

Mô hình gồm 5 hợp phần liên kết:

S - Surveillance: Giám sát chất lượng và giám sát thị trường dựa trên dữ liệu;

M - Monitoring: Theo dõi liên tục chuỗi cung ứng và hoạt động lưu thông hàng hóa;

A - Authentication: Xác thực nguồn gốc và định danh điện tử cho sản phẩm;

R - Risk Analytics: Phân tích dữ liệu và cảnh báo rủi ro bằng AI;

T - Traceability: Truy xuất nguồn gốc nhằm bảo vệ thương hiệu và nâng cao niềm tin của người tiêu dùng.

Theo QSAC, mô hình QSAC SMART không thay thế chức năng quản lý nhà nước mà đóng vai trò là giải pháp khoa học hỗ trợ DN, hiệp hội và cơ quan quản lý trong việc nâng cao hiệu quả giám sát, tăng cường minh bạch thông tin và thúc đẩy phát triển thị trường lành mạnh. Đây cũng là mô hình có thể triển khai thí điểm đối với các sản phẩm công nghiệp nông thôn, sản phẩm OCOP, sản phẩm làng nghề và các nhóm ngành hàng có nguy cơ cao về gian lận thương mại.

Từ thực tiễn hoạt động của QSAC, các tổ chức KH&CN có thể tham gia sâu hơn vào quá trình phát triển thị trường thông qua các nhóm nhiệm vụ: Nghiên cứu và chuyển giao các giải pháp giám sát chất lượng dựa trên dữ liệu số; Hỗ trợ DN xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc và xác thực sản phẩm; Ứng dụng AI trong phân tích dữ liệu, cảnh báo rủi ro và nhận diện dấu hiệu gian lận thương mại; Hỗ trợ DN bảo vệ thương hiệu, quyền SHTT và nâng cao năng lực cạnh tranh trên môi trường số; Tham gia tuyên truyền, phổ biến kiến thức pháp luật và nâng cao nhận thức của người tiêu dùng về hàng hóa minh bạch.

Theo QSAC, đây là hướng tiếp cận phù hợp với xu thế phát triển của nền kinh tế số, đồng thời góp phần kết nối giữa KHCN, ĐMST và thực tiễn sản xuất, kinh doanh.

Mô hình kết nối giữa KHCN và minh bạch thị trường

QSAC hiện có các nhóm giải pháp trọng tâm bao gồm: Nghiên cứu và triển khai các mô hình giám sát chất lượng dựa trên dữ liệu số; Xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc và xác thực sản phẩm bằng mã QR, chuỗi khối (blockchain) và nền tảng số; Hỗ trợ DN xây dựng CSDL sản phẩm và hồ sơ số phục vụ TMĐT; Phân tích dữ liệu thị trường, hỗ trợ cảnh báo nguy cơ hàng giả, hàng nhái và hành vi xâm phạm quyền SHTT; Tư vấn giải pháp bảo vệ thương hiệu, nâng cao năng lực cạnh tranh và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Điểm khác biệt của mô hình này là chuyển từ phương thức hỗ trợ đơn lẻ sang cách tiếp cận tích hợp, trong đó giám sát chất lượng - truy xuất nguồn gốc - dữ liệu số - trí tuệ nhân tạo (AI) - phòng chống hàng giả được kết nối trong một quy trình thống nhất./.