Phát triển năng lượng nguyên tử dựa trên tầm nhìn dài hạn, hành lang pháp lý đầy đủ, minh bạch

Sáng ngày 30/7/2026, tại Quảng Ninh, Cục An toàn bức xạ và hạt nhân (ATBX&HN), Bộ KH&CN phối hợp với Sở KH&CN tỉnh Quảng Ninh tổ chức Hội nghị Pháp quy hạt nhân toàn quốc lần thứ VII với chủ đề “Công tác quản lý nhà nước về an toàn bức xạ và hạt nhân phục vụ phát triển kinh tế - xã hội”.

Hội nghị có sự tham dự của Bộ trưởng KH&CN Vũ Hải Quân, nguyên Bộ trưởng KH&CN Huỳnh Thành Đạt, nguyên Thứ trưởng Bộ KH&CN Lê Đình Tiến, Thứ trưởng Bộ KH&CN Lê Xuân Định, lãnh đạo tỉnh Quảng Ninh cùng hơn 400 đại biểu là đại diện các bộ, ngành, địa phương, viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp (DN), các tổ chức tiến hành công việc bức xạ và các chuyên gia của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) cùng nhiều tổ chức quốc tế.

Pháp quy hạt nhân - nền tảng của phát triển năng lượng nguyên tử an toàn

Diễn ra trong bối cảnh Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới của ứng dụng năng lượng nguyên tử (NLNT) và chuẩn bị triển khai các dự án điện hạt nhân, Hội nghị khẳng định vai trò của hệ thống pháp quy hạt nhân trong bảo đảm an toàn, an ninh, tạo nền tảng cho phát triển bền vững và thực hiện các mục tiêu chiến lược quốc gia đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050.

Không chỉ là Diễn đàn trao đổi chuyên môn, Hội nghị Pháp quy hạt nhân toàn quốc lần thứ VII còn đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy quản lý nhà nước về an toàn bức xạ và hạt nhân (ATBX&HN), khi Việt Nam đang đồng thời thúc đẩy ứng dụng NLNT trong y tế, công nghiệp, nông nghiệp và nghiên cứu khoa học, đồng thời chuẩn bị các điều kiện để phát triển điện hạt nhân theo định hướng của Đảng và Nhà nước.

Trong bối cảnh nhu cầu năng lượng, yêu cầu chuyển đổi xanh và cam kết phát thải ròng bằng “0” (net zero) vào năm 2050 ngày càng đặt ra những yêu cầu mới, phát triển NLNT được xác định là một trong những giải pháp quan trọng nhằm bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia và phục vụ phát triển bền vững.

Theo “Chiến lược phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050” được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 438/QĐ-TTg, Việt Nam đặt mục tiêu triển khai an toàn, hiệu quả các dự án điện hạt nhân, mở rộng ứng dụng NLNT trong các lĩnh vực kinh tế - xã hội (KT-XH), đồng thời xây dựng hệ thống quản lý nhà nước, cơ sở hạ tầng pháp quy và nguồn nhân lực đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế.

Trong bức tranh đó, ATBX&HN không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà trở thành điều kiện tiên quyết bảo đảm mọi hoạt động ứng dụng NLNT được triển khai an toàn, an ninh, minh bạch và vì mục đích hòa bình.

Phát biểu tại hội nghị, Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh, phát triển NLNT phải dựa trên tầm nhìn dài hạn, hành lang pháp lý đầy đủ, minh bạch cùng văn hóa an toàn được xây dựng đồng bộ ở tất cả các cấp. Mục tiêu cuối cùng là hình thành nền tảng vững chắc để ứng dụng NLNT an toàn, hiệu quả, phục vụ phát triển KT-XH và phát triển bền vững của đất nước.

Bên cạnh điện hạt nhân, Việt Nam tiếp tục đẩy mạnh ứng dụng công nghệ bức xạ trong chẩn đoán và điều trị bệnh, đặc biệt là ung thư; chọn tạo giống cây trồng, bảo quản nông sản sau thu hoạch; kiểm tra không phá hủy trong công nghiệp và nhiều lĩnh vực khác.

Sự mở rộng nhanh chóng của các hoạt động này cũng đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với công tác quản lý nhà nước về ATBX&HN. Theo đó, Bộ trưởng Vũ Hải Quân đề nghị các đại biểu tập trung thảo luận 3 nội dung trọng tâm:

Thứ nhất, đánh giá việc tổ chức thi hành pháp luật về NLNT; làm rõ kết quả, khó khăn, vướng mắc và đề xuất hoàn thiện chính sách, pháp luật.

Thứ hai, đề xuất giải pháp nâng cao năng lực cơ quan an toàn bức xạ hạt nhân quốc gia về tổ chức, nhân lực, kỹ thuật, chuyển đổi số và hợp tác quốc tế; đặc biệt chú trọng đào tạo, phát triển nguồn nhân lực đáp ứng yêu cầu triển khai chương trình điện hạt nhân.

Thứ ba, tăng cường phối hợp giữa các cơ quan quản lý địa phương, cơ sở bức xạ, cơ sở hạt nhân và các tổ chức quốc tế; xây dựng văn hóa an toàn hạt nhân, an ninh hạt nhân và thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ thanh tra, thanh sát hạt nhân.

Cục An toàn bức xạ và hạt nhân giữ vai trò nòng cốt trong hệ thống pháp quy quốc gia

Một trong những nội dung quan trọng được nhấn mạnh tại Hội nghị là việc Chính phủ ban hành Nghị định số 225/2026/NĐ-CP ngày 24/6/2026, nâng cấp Cục ATBX&HN thành Cục loại 1 trực thuộc Bộ KH&CN.

Việc kiện toàn tổ chức không đơn thuần là thay đổi về mô hình quản lý mà phản ánh sự quan tâm của Đảng và Nhà nước đối với lĩnh vực an toàn, an ninh bức xạ và hạt nhân trong giai đoạn phát triển mới.

Khi quy mô ứng dụng NLNT ngày càng mở rộng và chương trình điện hạt nhân được tái khởi động, cơ quan pháp quy quốc gia phải có đủ năng lực để xây dựng chính sách, cấp phép, thanh tra, giám sát, thẩm định an toàn và ứng phó sự cố theo các chuẩn mực quốc tế.

Với vị thế mới của đơn vị, ông Nguyễn Hoàng Linh, Cục trưởng Cục ATBX&HN cho biết, đơn vị tiếp tục khẳng định vai trò là cơ quan pháp quy quốc gia, giữ vị trí nòng cốt trên ba trụ cột: (1) kiến tạo thể chế thông qua việc hoàn thiện hệ thống pháp luật phù hợp với các công ước quốc tế và tiêu chuẩn của IAEA; (2) bảo đảm an toàn bằng việc kiểm soát rủi ro, tăng cường giám sát ATBX&HN và an ninh hạt nhân; và (3) dẫn dắt phát triển, thúc đẩy ứng dụng công nghệ bức xạ và hạt nhân an toàn, hiệu quả, phục vụ phát triển KT-XH và thực hiện các mục tiêu chiến lược về NLNT của Việt Nam.

Có thể nói, nếu các dự án điện hạt nhân là phần “hạ tầng cứng” thì hệ thống pháp quy và cơ quan pháp quy chính là “hạ tầng mềm”, quyết định khả năng bảo đảm an toàn cho toàn bộ chương trình phát triển NLNT.

Hoàn thiện hành lang pháp lý theo chuẩn mực quốc tế

Một trong những nội dung trọng tâm của hội nghị là hướng dẫn triển khai Luật NLNT năm 2025 và các văn bản hướng dẫn thi hành.

Các đại biểu thống nhất, trong lĩnh vực hạt nhân, hệ thống pháp luật phải đi trước một bước để tạo nền tảng cho mọi hoạt động đầu tư, nghiên cứu, ứng dụng và vận hành. Đây cũng là yêu cầu được IAEA khuyến nghị đối với các quốc gia phát triển hoặc tái khởi động chương trình điện hạt nhân.

Theo đó, trong năm 2026, các cơ quan chức năng tập trung xây dựng hệ thống nghị định, thông tư và các văn bản quy phạm pháp luật nhằm cụ thể hóa các quy định của Luật NLNT, từng bước hoàn thiện khung pháp lý đồng bộ, minh bạch và tiệm cận thông lệ quốc tế.

Phát biểu trực tuyến, bà Karine Herviou, Phó Tổng Giám đốc IAEA, đánh giá cao những tiến bộ quan trọng mà Việt Nam đã đạt được trong việc hoàn thiện cơ sở hạ tầng quốc gia về ATBXHN: “Việc Quốc hội Việt Nam thông qua Luật NLNT năm 2025 thể hiện cam kết mạnh mẽ của Việt Nam trong việc hài hòa hệ thống pháp luật với các tiêu chuẩn an toàn quốc tế, đồng thời bảo đảm việc ứng dụng NLNT được thực hiện an toàn, an ninh, vì mục đích hòa bình và phục vụ phát triển bền vững”.

Chuẩn bị nguồn lực cho giai đoạn phát triển mới

Bên cạnh hoàn thiện thể chế, hội nghị cũng tập trung vào các giải pháp nâng cao năng lực quản lý thông qua chuyển đổi số và phát triển nguồn nhân lực.

Theo nội dung thảo luận, Việt Nam sẽ từng bước xây dựng nền tảng số quốc gia về ATBX&HN, kết nối dữ liệu từ Trung ương đến địa phương nhằm tăng cường hiệu quả quản lý, thanh tra, giám sát và hỗ trợ quá trình ra quyết định dựa trên dữ liệu.

Song song với đó là chiến lược phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Mục tiêu được đặt ra là chuẩn bị đội ngũ khoảng 4.000 nhân lực phục vụ các nhà máy điện hạt nhân, đồng thời nâng cao năng lực thẩm định độc lập của cơ quan pháp quy, hướng tới tự chủ khoảng 70% khối lượng thẩm định dự án điện hạt nhân và 100% dự án lò phản ứng nghiên cứu vào năm 2035.

Việc đào tạo được triển khai thông qua huy động nguồn lực trong nước kết hợp hợp tác quốc tế với các đối tác có nhiều kinh nghiệm trong lĩnh vực NLNT như Liên bang Nga, Hoa Kỳ, Pháp, Nhật Bản, Hàn Quốc và các tổ chức quốc tế như: IAEA, Cơ quan Năng lượng hạt nhân OECD (OECD/NEA), Mạng lưới các cơ quan quản lý năng lượng nguyên tử ASEAN (ASEANTOM).

Cơ hội để Việt Nam tiên phong về lò phản ứng mô-đun nhỏ

Một nội dung nhận được nhiều sự quan tâm tại hội nghị là chia sẻ về xu hướng phát triển các công nghệ lò phản ứng tiên tiến, đặc biệt là lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) và lò phản ứng vi mô (Micro-reactor).

Các công nghệ này được đánh giá có nhiều ưu điểm về mức độ an toàn, tính linh hoạt trong triển khai, quy mô đầu tư phù hợp và khả năng đáp ứng nhu cầu năng lượng tại nhiều khu vực khác nhau.

Theo ông Sergey Salata, Giám đốc Kỹ thuật Công ty Star Energy Việt Nam, Chương trình thí điểm SMR STAR mang đến cơ hội để Việt Nam trở thành quốc gia tiên phong về lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR).

Việc triển khai dự án đầu tiên sẽ đáp ứng nhu cầu năng lượng, đồng thời tạo nền tảng sản xuất và xuất khẩu mô-đun hạt nhân “Made in Vietnam”, góp phần phát triển ngành công nghiệp công nghệ cao.

Quảng Ninh nâng cao năng lực bảo đảm an toàn bức xạ và hạt nhân

Là địa phương đăng cai hội nghị, ông Nguyễn Văn Công, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Ninh đã chia sẻ kinh nghiệm trong công tác quản lý ATBX&HN gắn với đặc điểm phát triển KT-XH của tỉnh.

Với vị trí địa lý giáp biên giới, có hệ thống cửa khẩu, cảng biển lớn và nằm gần các cơ sở hạt nhân của nước ngoài, tỉnh chú trọng xây dựng năng lực quan trắc phóng xạ môi trường, tăng cường khả năng ứng phó sự cố bức xạ, quản lý nguồn phóng xạ, đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý và nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ chuyên môn.

Những kinh nghiệm này cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của chính quyền địa phương trong việc phối hợp với cơ quan quản lý Trung ương nhằm xây dựng hệ thống quản lý ATBX&HN thống nhất, hiệu quả trên phạm vi cả nước.

Kết luận hội nghị, Thứ trưởng Bộ KH&CN Lê Xuân Định nhấn mạnh nguyên tắc xuyên suốt trong phát triển NLNT của Việt Nam: “An toàn bức xạ, an toàn hạt nhân, an ninh hạt nhân phải được đặt lên đằng đầu, tuyệt đối không đánh đổi an toàn lấy tiến độ hay lợi ích kinh tế trước mắt”./.