Khoa học công nghệ thúc đẩy nông nghiệp Net Zero từ mô hình lúa xanh

Mô hình "Chuỗi liên kết sản xuất lúa xanh - bền vững và nông nghiệp tuần hoàn từ rơm" do Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI), VAG Group và tỉnh Ninh Bình triển khai đang cho thấy hiệu quả rõ rệt khi giúp giảm hơn 25% chi phí sản xuất, tăng khoảng 20% năng suất và cắt giảm đáng kể phát thải khí nhà kính. Đây được xem là mô hình tiêu biểu trong lộ trình chuyển đổi sản xuất lúa theo hướng phát thải thấp, góp phần hiện thực hóa cam kết Net Zero của Việt Nam vào năm 2050.

Biến cam kết Net Zero thành hành động trên đồng ruộng

Việt Nam đang bước vào giai đoạn tăng tốc thực hiện cam kết phát thải ròng bằng "0" (Net Zero) vào năm 2050. Trong lĩnh vực nông nghiệp, sản xuất lúa được xác định là một trong những nguồn phát thải khí mê-tan lớn nhất, vì vậy, việc đổi mới phương thức canh tác, ứng dụng khoa học công nghệ (KHCN) và phát triển kinh tế tuần hoàn được xem là chìa khóa để giảm phát thải nhưng vẫn đảm bảo sinh kế cho hàng triệu hộ nông dân.

Theo đó, ngày 8/7, tại Trung tâm Đổi mới Sáng tạo (ĐMST) Nông nghiệp Xanh, xã Nghĩa Sơn (Ninh Bình), Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI), Công ty CP Tập đoàn Đầu tư và Phát triển Nông nghiệp Xanh Việt Nam (VAG Group) phối hợp với Sở Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT) tỉnh Ninh Bình tổ chức Lễ khởi động "Chuỗi liên kết sản xuất lúa xanh - bền vững và nông nghiệp tuần hoàn từ rơm".

Sự kiện quy tụ hơn 130 đại biểu đến từ Bộ NN&MT, Bộ Khoa học và Công nghệ, các sở ngành khu vực Đồng bằng sông Hồng, các tổ chức quốc tế, doanh nghiệp (DN), hợp tác xã (HTX) và nông dân. Đây là bước triển khai cụ thể chuỗi liên kết sản xuất lúa xanh trong vụ Mùa 2026, tiếp nối những kết quả tích cực của các mô hình thí điểm trong vụ Xuân năm 2026, hướng tới nhân rộng mô hình sản xuất lúa hiệu quả, phát thải thấp trên toàn vùng Đồng bằng sông Hồng.

Sản xuất lúa đang đứng trước yêu cầu phải chuyển đổi

Theo các chuyên gia, sản xuất lúa ở Đồng bằng sông Hồng đang đối mặt với nhiều sức ép. Quá trình đô thị hóa khiến lao động nông nghiệp ngày càng thiếu hụt, trong khi chi phí nhân công, giống, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật liên tục gia tăng.

Phương thức cấy truyền thống vẫn tiêu tốn nhiều lao động và chi phí làm mạ, vận chuyển mạ, với chi phí cấy có thể lên tới 180.000 đồng/sào. Trong khi đó, phương pháp sạ lan sử dụng lượng giống lớn, hiệu quả nảy mầm thấp, dễ phát sinh sâu bệnh, tăng lượng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật. Đặc biệt, tập quán đốt rơm rạ sau thu hoạch vẫn còn phổ biến, gây ô nhiễm môi trường và làm gia tăng phát thải khí nhà kính.

Trong bối cảnh đó, việc chuyển đổi sang mô hình sản xuất lúa phát thải thấp không chỉ là yêu cầu thực hiện cam kết Net Zero mà còn là giải pháp nâng cao sức cạnh tranh của ngành lúa gạo Việt Nam.

Giải pháp "4 Đúng 4 Tăng" - nền tảng của canh tác lúa phát thải thấp

Điểm cốt lõi của mô hình là áp dụng giải pháp "4 Đúng 4 Tăng (4Đ4T)", gồm: bón phân đúng loại, đúng liều lượng, đúng thời điểm, đúng vị trí và cách bón nhằm tạo ra 4 giá trị: tăng năng suất, tăng chất lượng, tăng thu nhập và tăng sức khỏe đất canh tác.

Giải pháp được tích hợp với công nghệ gieo sạ hàng kết hợp vùi phân (mDSR-FDP), quản lý nước hợp lý và xử lý rơm rạ theo hướng phát thải thấp.

Theo IRRI, công nghệ mDSR-FDP sử dụng hệ thống gieo sạ khí động, đưa hạt giống xuống sâu khoảng 1-2 mm, đồng thời, vùi phân ở độ sâu 4-5 cm. Cách bố trí hàng rộng - hàng hẹp tạo hiệu ứng hàng biên, tăng khả năng quang hợp, phát triển bộ rễ, giảm đổ ngã và hạn chế sâu bệnh.

Quan trọng hơn, việc đặt phân đúng vị trí giúp nâng cao hiệu quả sử dụng dinh dưỡng, giảm trên 30% lượng phân đạm và góp phần giảm phát thải khí nhà kính trong sản xuất lúa.

Hiệu quả được chứng minh bằng những con số

Khác với nhiều mô hình trình diễn, chuỗi liên kết tại Ninh Bình đã có kết quả thực tế sau hai vụ sản xuất.

Theo TS. Nguyễn Văn Hùng, chuyên gia khoa học cao cấp của IRRI, ngay trong vụ đầu tiên, mô hình giúp giảm khoảng 30% lượng phân bón, tiết kiệm ít nhất 7 triệu đồng chi phí sản xuất và tăng thêm khoảng 21 triệu đồng lợi nhuận/hecta (ha).

Kết quả tổng hợp từ các mô hình triển khai tại các địa phương Hưng Yên, Hải Phòng và Ninh Bình cho thấy chi phí áp dụng công nghệ mDSR-FDP chỉ khoảng 60.000 đồng/sào, thấp hơn khoảng 6 lần so với phương pháp cấy truyền thống.

Lượng giống giảm trên 30%; tổng chi phí sản xuất giảm hơn 25%; năng suất tăng khoảng 20%; lợi nhuận bình quân đạt khoảng 21 triệu đồng/ha, tương đương khoảng 750.000 đồng/sào - cao hơn đáng kể so với phương thức cấy hoặc sạ lan hiện nay.

Ông Nguyễn Sinh Tiến, Phó Giám đốc Sở NN&MT tỉnh Ninh Bình cho biết qua hai vụ triển khai, mô hình đã chứng minh hiệu quả rõ rệt khi vừa giảm phân bón, giảm công lao động, vừa nâng cao năng suất. Tỉnh đã ban hành nghị quyết hỗ trợ sử dụng phân bón hữu cơ trên đất lúa và tiếp tục phối hợp với IRRI hoàn thiện gói kỹ thuật để nhân rộng trong thời gian tới.

Kinh tế tuần hoàn từ rơm - giảm phát thải, tăng giá trị

Một điểm nổi bật của mô hình là xây dựng chuỗi kinh tế tuần hoàn từ rơm rạ. Thay vì đốt bỏ sau thu hoạch, toàn bộ lượng rơm được thu gom, phối trộn với chất thải chăn nuôi và chế phẩm sinh học BOF Organic Gem để sản xuất phân hữu cơ.

Theo IRRI, giải pháp này giúp giảm đáng kể lượng khí nhà kính phát sinh từ đốt đồng, đồng thời cải thiện độ phì nhiêu của đất, tăng khả năng giữ nước, giữ dinh dưỡng và từng bước phục hồi hệ sinh thái đồng ruộng.

Quan trọng hơn, rơm rạ - vốn trước đây gần như không có giá trị kinh tế - nay trở thành nguồn nguyên liệu tạo ra phân hữu cơ, mở thêm nguồn thu cho nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp địa phương, góp phần hình thành chuỗi giá trị nông nghiệp tuần hoàn và phát thải thấp.

Ông Trần Quốc Toản, nông dân xã Nghĩa Sơn chia sẻ, từ khi tham gia mô hình, mỗi sào lúa giảm khoảng 100.000 đồng tiền phân bón, đất tơi xốp hơn, cây khỏe hơn và ít sâu bệnh hơn. Theo ông, nếu được hỗ trợ đầy đủ máy móc, nông dân hoàn toàn sẵn sàng nhân rộng mô hình.

Mô hình hợp tác công - tư đưa khoa học vào thực tiễn

Theo IRRI, yếu tố tạo nên thành công của mô hình là cơ chế hợp tác công - tư (PPP), kết nối giữa cơ quan quản lý, tổ chức nghiên cứu và DN.

Ngoài VAG Group, chương trình còn có sự tham gia của nhiều DN trong lĩnh vực cơ giới hóa, phân bón và chế phẩm sinh học nhằm đưa các giải pháp nghiên cứu vào sản xuất trên quy mô lớn.

Song song với mô hình sản xuất, Trung tâm ĐMST Nông nghiệp Xanh còn triển khai các lô khảo nghiệm trên giống lúa LP5 với nhiều công thức dinh dưỡng khác nhau để lựa chọn giải pháp tối ưu cho từng điều kiện canh tác.

TS. Nguyễn Văn Hùng cho biết IRRI ưu tiên phát triển các giải pháp đồng bộ, phù hợp với từng vùng sinh thái và điều kiện canh tác cụ thể. Các thực nghiệm tại Ninh Bình không chỉ nhằm tối ưu hóa quy trình sản xuất mà còn hướng tới mục tiêu lâu dài là tăng thu nhập cho nông dân, bảo đảm an ninh lương thực và xây dựng nền nông nghiệp phát thải thấp.

Về phía DN, ông Nguyễn Quang Trường, Tổng Giám đốc VAG Group khẳng định DN không chỉ cung cấp vật tư nông nghiệp mà hướng tới xây dựng giải pháp tổng thể từ quy trình canh tác, cơ giới hóa, xử lý phụ phẩm đến liên kết tiêu thụ sản phẩm. Theo ông, mục tiêu là hình thành vùng nguyên liệu lúa xanh, phát thải thấp, đồng thời xây dựng thương hiệu gạo xanh có giá trị gia tăng cao.

Từ mô hình trình diễn đến chiến lược Net Zero quốc gia

Sau vụ Mùa 2026, IRRI cùng các đối tác sẽ tiếp tục theo dõi, đánh giá toàn diện hiệu quả mô hình để làm cơ sở mở rộng sang nhiều HTX và địa phương khác trong khu vực Đồng bằng sông Hồng.

Các kết quả bước đầu cho thấy giảm phát thải trong sản xuất lúa không chỉ là câu chuyện của công nghệ mà còn là quá trình tổ chức lại toàn bộ chuỗi giá trị, từ giống, cơ giới hóa, quản lý dinh dưỡng, xử lý phụ phẩm đến xây dựng thương hiệu và thị trường tiêu thụ.

Trong bối cảnh Việt Nam đang triển khai các chương trình phát triển nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại và thực hiện cam kết Net Zero vào năm 2050, mô hình hợp tác giữa IRRI, VAG Group và tỉnh Ninh Bình cho thấy KHCN đang trở thành động lực quan trọng giúp chuyển đổi nền sản xuất lúa theo hướng xanh hơn, hiệu quả hơn và bền vững hơn.

Khi người nông dân giảm được chi phí, tăng thu nhập, DN xây dựng được chuỗi giá trị và môi trường được cải thiện, mục tiêu giảm phát thải không còn là một cam kết trên giấy mà đang được hiện thực hóa ngay trên từng cánh đồng lúa của Việt Nam./.