Nhà sách thời đại công nghệ số: Đông người qua lại nhưng ít người mua sách

Không khó để bắt gặp cảnh đông người tại nhiều nhà sách lớn ở Hà Nội vào dịp cuối tuần. Tuy nhiên, khu vực đông khách nhất hiện nay thường không phải quầy sách mà là khu vực bán đồ chơi, văn phòng phẩm hoặc không gian trải nghiệm dành cho trẻ em.

Sự thay đổi này phần nào phản ánh một thực tế: Dưới tác động của công nghệ số, thói quen tiếp nhận tri thức của người đọc đang thay đổi rõ rệt, kéo theo sự chuyển dịch của cả nhà sách, thư viện và ngành xuất bản.

Nhà sách và thư viện dần thay đổi vai trò

Ghi nhận tại Nhà sách Tiến Thọ trên đường Xuân Thủy, phường Cầu Giấy, Hà Nội, nhiều phụ huynh đưa con tới khu vui chơi, mua đồ dùng học tập hoặc tham quan vào dịp cuối tuần. Trong khi đó, khu vực sách, đặc biệt là sách nghiên cứu, sách chuyên khảo hoặc sách văn học, lượng người tìm đọc không nhiều.

Chị T.H. - nhân viên bán hàng tại đây cho biết khách mua sách vẫn có, nhưng chủ yếu tập trung ở sách thiếu nhi, truyện tranh hoặc sách luyện thi. Các dòng sách chuyên ngành, sách nghiên cứu tiêu thụ chậm hơn trước.

“Nhiều người hiện nay có xu hướng tìm thông tin trên internet hoặc đọc nội dung ngắn trên điện thoại thay vì dành thời gian đọc sách giấy”, chị T.H. chia sẻ.

Không chỉ tại các nhà sách, sự thay đổi này cũng xuất hiện tại nhiều thư viện đại học. Ghi nhận tại một số thư viện ở Hà Nội cho thấy lượng sinh viên đến sử dụng không gian học tập vẫn khá đông nhưng số người trực tiếp tìm đọc sách in đã giảm đáng kể.

Một cán bộ thư viện đại học cho biết nhiều sinh viên hiện nay chủ yếu tra cứu dữ liệu trực tuyến, đọc file pdf hoặc sử dụng tài liệu điện tử thay vì mượn sách giấy như trước.

“Không gian thư viện hiện được sử dụng nhiều để học nhóm, truy cập dữ liệu số hoặc làm việc trên máy tính cá nhân. Số lượng sinh viên đọc sách in chuyên ngành giảm khá rõ trong vài năm gần đây”, cán bộ thư viện này cho biết.

Theo các chuyên gia, điều này cho thấy nhà sách và thư viện đang dần chuyển từ mô hình lưu trữ, cung cấp sách truyền thống sang không gian trải nghiệm và hỗ trợ tiếp cận dữ liệu số.

Thuật toán số đang thay đổi hành vi đọc

Khảo sát với một số sinh viên tại Hà Nội cho thấy phần lớn vẫn duy trì việc đọc tài liệu nhưng hình thức đọc đã thay đổi mạnh trong vài năm gần đây.

Em Nguyễn Minh Anh (sinh viên năm 3 trường Đại học Sư phạm Hà Nội) cho biết hiện chủ yếu sử dụng ebook hoặc tài liệu pdf trên máy tính bảng do thuận tiện trong việc lưu trữ và tìm kiếm thông tin.

“Khi cần tìm nội dung nào đó, em chỉ cần gõ từ khóa là có thể tra cứu nhanh. Nếu mua sách giấy thì vừa tốn chi phí vừa khó mang theo”, Minh Anh nói.

Trong khi đó, Trần Đức Long - sinh viên ngành công nghệ thông tin cho biết thời gian dành cho sách giấy ngày càng ít do bị cạnh tranh bởi mạng xã hội và video ngắn.

“Nhiều lúc định đọc sách nhưng lại cầm điện thoại xem video hoặc lướt mạng xã hội. Nội dung ngắn khiến mình quen với việc tiếp nhận thông tin nhanh hơn”, Trần Đức Long chia sẻ.

Theo giới nghiên cứu giáo dục, sự phát triển của nền tảng số đang làm thay đổi đáng kể hành vi đọc của người trẻ. Thay vì dành nhiều thời gian cho một cuốn sách hàng trăm trang, nhiều người có xu hướng tiếp nhận thông tin qua video ngắn, podcast, infographic hoặc nội dung tóm tắt.

Đáng chú ý, các nền tảng số hiện nay vận hành dựa trên thuật toán tối ưu hóa thời gian tương tác. Điều này khiến các nội dung ngắn, trực quan và có tốc độ tiếp cận nhanh thường được ưu tiên hiển thị nhiều hơn so với các nội dung đọc dài như sách giấy hoặc tài liệu nghiên cứu chuyên sâu.

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) và công cụ tìm kiếm thông minh cũng góp phần thay đổi cách tiếp cận tri thức. Chỉ với vài thao tác, người dùng có thể tìm được phần tóm tắt hoặc nội dung chính của một cuốn sách mà không cần đọc toàn bộ.

Xu hướng này không chỉ diễn ra tại Việt Nam. Mới đây, tại New York (Mỹ), nền tảng Audible đã triển khai mô hình “hiệu sách không có sách giấy”, nơi người dùng trải nghiệm sách nói, podcast và nội dung số thay vì các kệ sách truyền thống. Theo nhiều chuyên gia quốc tế, sự phát triển của audiobook, ebook và mạng xã hội đang buộc nhiều nhà sách phải chuyển đổi sang mô hình trải nghiệm để giữ chân độc giả.

Một số nền tảng như TikTok cũng tạo ra xu hướng “BookTok”, nơi việc đọc sách được giới thiệu thông qua video ngắn và tương tác mạng xã hội. Điều này cho thấy công nghệ số không làm con người ngừng tiếp cận tri thức, nhưng đang thay đổi mạnh cách tri thức được truyền tải và tiếp nhận.

Sách giấy vẫn có vai trò riêng

Dù hành vi đọc thay đổi, nhiều ý kiến cho rằng sách giấy khó biến mất hoàn toàn. Trong lĩnh vực nghiên cứu, học thuật hoặc giáo dục chuyên sâu, sách in vẫn có vai trò quan trọng nhờ khả năng hỗ trợ đọc tập trung và tư duy hệ thống tốt hơn so với nội dung ngắn trên môi trường số.

Một số nhà xuất bản hiện cũng đang thay đổi mô hình hoạt động, kết hợp giữa sách giấy và nền tảng số nhằm thích nghi với nhu cầu mới của độc giả. Bên cạnh sách in truyền thống, nhiều đơn vị phát triển song song ebook, sách nói và nền tảng đọc trực tuyến.

Theo các chuyên gia giáo dục, thách thức hiện nay không chỉ là việc người trẻ đọc sách giấy ít hơn, mà là làm sao duy trì năng lực đọc sâu, tư duy phản biện và khả năng tập trung trong môi trường thông tin ngắn, nhanh và liên tục biến động.

Trong thời đại số, vấn đề không còn nằm ở việc thiếu thông tin, mà là nguy cơ con người dần mất khả năng đọc sâu và tập trung dài hạn trước lượng nội dung ngắn xuất hiện liên tục trên các nền tảng công nghệ./.