Nghiên cứu bộ tiêu chí đánh giá kinh tế tuần hoàn tại Hải Phòng: Tạo "thước đo" cho chuyển đổi xanh và phát triển bền vững

Lần đầu xây dựng bộ tiêu chí đánh giá kinh tế tuần hoàn cấp địa phương

Kinh tế tuần hoàn đang trở thành một trong những định hướng quan trọng trong chiến lược tăng trưởng xanh của Việt Nam. Tuy nhiên, việc triển khai tại các địa phương vẫn thiếu công cụ đánh giá thống nhất để xác định mức độ chuyển đổi và hiệu quả thực hiện.

Xuất phát từ yêu cầu đó, đề tài "Nghiên cứu đề xuất bộ tiêu chí đánh giá và giải pháp phát triển kinh tế tuần hoàn tại thành phố Hải Phòng" do Học viện Chính sách và Phát triển chủ trì, TS. Nguyễn Thế Hùng làm chủ nhiệm đã xây dựng hệ thống tiêu chí nhằm lượng hóa mức độ phát triển kinh tế tuần hoàn của thành phố.

Theo nhóm nghiên cứu, điểm mới của đề tài là xây dựng 3 bộ tiêu chí cốt lõi, được chuẩn hóa theo thang điểm từ 0 - 100, trong đó có 6 chỉ tiêu cấp địa phương, 12 chỉ tiêu cho lĩnh vực công nghiệp công nghệ cao và 15 chỉ tiêu đối với ngành nông nghiệp - thủy sản. Đây được xem là công cụ giúp cơ quan quản lý theo dõi tiến trình chuyển đổi kinh tế tuần hoàn theo từng lĩnh vực và từng giai đoạn phát triển.

Đề tài đã được Sở Khoa học và Công nghệ Hải Phòng tổ chức Hội đồng tư vấn đánh giá, nghiệm thu kết quả. Theo báo cáo, Hải Phòng đang từng bước hình thành nền tảng phát triển kinh tế tuần hoàn nhưng chưa đạt mức tiên phong toàn diện. Có tới 74,4% tiêu chí đang ở cấp độ "chuyển đổi", phản ánh quá trình chuyển đổi đã bắt đầu nhưng còn thiếu sự đồng đều giữa các lĩnh vực.

Đáng chú ý, khối doanh nghiệp FDI và công nghiệp công nghệ cao đang dẫn đầu quá trình chuyển đổi khi nhiều chỉ tiêu tiệm cận nhóm tiên phong. Trong khi đó, doanh nghiệp nhỏ và vừa trong nước cùng khu vực nông nghiệp vẫn chuyển đổi chậm do hạn chế về nguồn lực, công nghệ và khả năng tiếp cận vốn.

Ở cấp địa phương, hai tiêu chí đạt mức tiên phong là doanh nghiệp thực hiện kiểm kê khí nhà kính và huy động vốn xanh, đầu tư cho nghiên cứu - phát triển (R&D). Sáu tiêu chí còn lại như phân loại rác tại nguồn, phát triển doanh nghiệp xanh, xây dựng kế hoạch hành động, công cụ điều tiết hay cơ chế phối hợp liên ngành vẫn đang trong giai đoạn chuyển đổi.

Trong lĩnh vực công nghiệp công nghệ cao, các tiêu chí về kiểm kê phát thải khí nhà kính, thiết kế sinh thái, cộng sinh công nghiệp, đầu tư R&D tuần hoàn, doanh nghiệp sinh thái và sử dụng năng lượng tái tạo đều đạt mức chuyển đổi.

Đối với nông nghiệp - thủy sản, ba chỉ tiêu đạt mức tiên phong gồm nông dân ứng dụng kinh tế xanh, chỉ số phát triển con người và chính sách tín dụng xanh. Tuy nhiên, nhiều tiêu chí quan trọng như liên kết chuỗi, thu gom phụ phẩm, phát triển cụm sinh thái hay giải ngân tín dụng xanh vẫn cần tiếp tục được cải thiện.

Những điểm sáng tạo động lực cho chuyển đổi xanh

Một trong những kết quả nổi bật của nghiên cứu là chỉ ra những mô hình kinh tế tuần hoàn đang phát huy hiệu quả tại Hải Phòng.

Trong lĩnh vực công nghiệp công nghệ cao, tỷ lệ doanh nghiệp lớn thực hiện kiểm kê khí nhà kính đã đạt khoảng 85 - 90%. Khu công nghiệp Nam Cầu Kiền xây dựng thành công mạng lưới cộng sinh công nghiệp với ba chuỗi sản xuất khép kín trong lĩnh vực thép, nhựa và công nghiệp phụ trợ, giúp giảm khoảng 12.670 tấn CO₂ mỗi năm.

Trong khi đó, Tổ hợp DEEP C trở thành mô hình tiêu biểu khi ứng dụng năng lượng tái tạo và thí điểm tuần hoàn nước bằng công nghệ RO.

Ở khu vực nông nghiệp, hơn 26.000 hầm biogas đang được vận hành hiệu quả; khoảng 88% lượng rơm rạ sau thu hoạch được thu hồi, trong đó gần một nửa được tái sử dụng làm nguyên liệu sản xuất nấm, thức ăn chăn nuôi hoặc phân bón hữu cơ.

Theo TS. Nguyễn Thế Hùng, chủ nhiệm đề tài, những mô hình này cho thấy Hải Phòng đã có nền tảng quan trọng để phát triển kinh tế tuần hoàn. Tuy nhiên, nếu không có một hệ thống tiêu chí thống nhất để theo dõi và đánh giá, địa phương sẽ khó xác định đúng những lĩnh vực cần ưu tiên đầu tư cũng như đo lường hiệu quả của các chính sách.

"Bộ tiêu chí không chỉ phản ánh thực trạng mà còn là công cụ hỗ trợ ra quyết định, giúp chính quyền xác định rõ khoảng cách giữa hiện trạng và mục tiêu phát triển kinh tế tuần hoàn trong từng giai đoạn", TS. Nguyễn Thế Hùng cho biết.

Ba điểm nghẽn cần tháo gỡ để bứt phá

Bên cạnh những kết quả tích cực, nghiên cứu cũng chỉ ra ba nhóm rào cản lớn đang cản trở quá trình phát triển kinh tế tuần hoàn tại Hải Phòng.

Đó là hệ thống chính sách và quy định pháp lý còn thiếu đồng bộ; nguồn lực tài chính và cơ chế khuyến khích đầu tư xanh còn hạn chế; đặc biệt là thiếu cơ sở dữ liệu và công cụ theo dõi, đánh giá quá trình chuyển đổi.

Ngoài ra, hạ tầng tái chế chuyên sâu, logistics ngược và liên kết chuỗi giá trị giữa doanh nghiệp vẫn chưa đáp ứng yêu cầu của mô hình kinh tế tuần hoàn.

Để tháo gỡ các điểm nghẽn này, nhóm nghiên cứu đề xuất nhiều nhóm giải pháp đồng bộ, từ hoàn thiện thể chế, nâng cao nhận thức, tăng đầu tư cho nghiên cứu - phát triển, xây dựng hạ tầng tuần hoàn đến phát triển khu công nghiệp sinh thái, logistics xanh và các mô hình tuần hoàn đặc thù cho ngành công nghiệp công nghệ cao cũng như nông nghiệp - thủy sản.

Bộ tiêu chí cần sớm trở thành công cụ phục vụ điều hành

Đánh giá kết quả nghiên cứu, bà Trần Thị Hải Yến, Phó Giám đốc Sở Tài chính Hải Phòng, Chủ tịch Hội đồng nghiệm thu, cho rằng đề tài có ý nghĩa khoa học và thực tiễn cao khi xây dựng được hệ thống tiêu chí có khả năng lượng hóa mức độ phát triển kinh tế tuần hoàn của thành phố.

Theo bà, để nâng cao tính ứng dụng, nhóm nghiên cứu cần tiếp tục rà soát số liệu, bổ sung nguồn trích dẫn, cập nhật tên các cơ quan sau sắp xếp tổ chức bộ máy, đồng thời hoàn thiện phương án triển khai và đánh giá việc áp dụng bộ tiêu chí trong thực tiễn. Hội đồng đã thống nhất nghiệm thu đề tài sau khi nhóm nghiên cứu hoàn thiện các nội dung theo góp ý.

Từ góc độ người dân, phát triển kinh tế tuần hoàn không chỉ là câu chuyện về tăng trưởng xanh mà còn gắn với chất lượng môi trường và sinh kế.

Ông Nguyễn Văn Thành, một hộ sản xuất nông nghiệp tại xã Vĩnh Bảo, TP Hải Phòng cho rằng nếu các mô hình thu gom, tái sử dụng phụ phẩm và xử lý chất thải được hỗ trợ đồng bộ hơn, nông dân sẽ giảm đáng kể chi phí sản xuất, đồng thời hạn chế tình trạng đốt rơm rạ gây ô nhiễm sau mỗi vụ thu hoạch. "Kinh tế tuần hoàn chỉ thực sự thành công khi người dân và doanh nghiệp đều thấy được lợi ích và chủ động tham gia", ông chia sẻ.

Không chỉ phản ánh bức tranh toàn diện về thực trạng phát triển kinh tế tuần hoàn tại Hải Phòng, nghiên cứu còn mang ý nghĩa như một "thước đo" khoa học để địa phương theo dõi tiến trình chuyển đổi xanh trong thời gian tới.

Khi bộ tiêu chí được hoàn thiện và đưa vào áp dụng, đây sẽ là cơ sở quan trọng giúp các cơ quan quản lý đánh giá hiệu quả thực thi chính sách, xác định lĩnh vực ưu tiên đầu tư, đồng thời tạo động lực để doanh nghiệp và người dân tham gia mạnh mẽ hơn vào quá trình phát triển kinh tế tuần hoàn, hướng tới mục tiêu tăng trưởng xanh và phát triển bền vững của thành phố./.