Truyền thông

Nếp Ong Cao Bằng: Gìn giữ giống lúa bản địa, mở hướng sản xuất nông nghiệp xanh

AT • 14/11/2026 07:45

Từ giống lúa nếp bản địa được người dân gìn giữ qua nhiều thế hệ, Nếp Ong Cao Bằng đang từng bước được phát triển theo hướng sản xuất sinh thái, nâng cao chất lượng và gia tăng giá trị thương phẩm. Mô hình sản xuất gạo Nếp Ong vi sinh thuộc Dự án WE4Ag không chỉ mở ra hướng canh tác thân thiện với môi trường mà còn tạo thêm cơ hội phát triển sinh kế cho phụ nữ dân tộc thiểu số, từng bước đưa đặc sản địa phương vào chuỗi liên kết tiêu thụ.

Thay đổi phương thức canh tác, nâng cao chất lượng hạt gạo

Nếp Ong là giống lúa bản địa gắn bó lâu đời với đời sống sản xuất của người dân Cao Bằng. Hạt gạo có hương thơm đặc trưng, khi nấu cho cơm dẻo mềm, thơm ngon, được xem là một trong những sản phẩm nông nghiệp có tiềm năng phát triển thành đặc sản hàng hóa của địa phương. Tuy nhiên, để giống lúa quý tiếp tục được gìn giữ và phát huy giá trị kinh tế, bên cạnh việc duy trì nguồn giống, yêu cầu đặt ra là phải đổi mới phương thức sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm và tìm kiếm đầu ra ổn định.

438-202611131455071.jpg
Nếp Ong trồng tại xã Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng (Ảnh: sokhcn.caobang.gov.vn).

Trong niên vụ 2026, với sự đồng hành của Dự án “Thúc đẩy mô hình kinh doanh xanh của phụ nữ vì một nền nông nghiệp Việt Nam bền vững” (WE4Ag), gia đình chị Hoàng Thị Bay, thôn Đông Khê, xã Đàm Thủy đã triển khai mô hình trồng thử nghiệm Nếp Ong vi sinh trên diện tích 1.000 m². Mô hình được thực hiện từ tháng 6 đến tháng 10/2026, hướng đến xây dựng quy trình canh tác nông nghiệp xanh, giảm sử dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật.

Điểm đáng chú ý của mô hình là sự thay đổi trong cách sử dụng vật tư đầu vào. Thay vì phụ thuộc vào phân bón hóa học, hộ sản xuất chuyển sang sử dụng phân chuồng, chế phẩm vi sinh và tận dụng các nguồn phụ phẩm nông nghiệp để sản xuất phân bón hữu cơ. Những nguyên liệu sẵn có như thân chuối, cá tạp, ốc được tận dụng, xử lý để bổ sung dinh dưỡng cho cây trồng. Cách làm này vừa giảm lượng chất thải nông nghiệp, vừa góp phần tạo nguồn phân bón tại chỗ, hạn chế chi phí mua vật tư từ bên ngoài.

Theo đánh giá kết quả thực hiện, giống lúa Nếp Ong sinh trưởng tốt trong điều kiện canh tác theo hướng hữu cơ. Năng suất đạt từ 1,8-2 tạ/1.000 m²; sản phẩm gạo có hương thơm, chất lượng tốt. Việc thay đổi phương thức chăm sóc giúp mô hình giảm khoảng 60% chi phí phân bón, đồng thời giảm sự phụ thuộc vào các yếu tố đầu vào có nguồn gốc hóa học.

Kết quả bước đầu cho thấy, sản xuất theo hướng sinh thái không chỉ có ý nghĩa đối với môi trường mà còn mang lại lợi ích thiết thực cho người trồng lúa. Việc tận dụng phụ phẩm nông nghiệp, sử dụng nguồn phân bón hữu cơ và chế phẩm vi sinh giúp người dân chủ động hơn trong sản xuất, giảm chi phí và từng bước hình thành thói quen canh tác có trách nhiệm với môi trường.

Bên cạnh hỗ trợ vật tư và hướng dẫn kỹ thuật, Dự án WE4Ag còn chú trọng hoàn thiện các công đoạn sau thu hoạch. Hộ gia đình tham gia mô hình được hỗ trợ máy hút chân không, máy nghiền bột mịn và các trang thiết bị phục vụ chế biến, đóng gói sản phẩm. Đây là những yếu tố quan trọng giúp nâng cao chất lượng bảo quản, cải thiện hình thức sản phẩm và tạo tiền đề phát triển các sản phẩm từ gạo Nếp Ong.

Đặc biệt, thông qua các lớp tập huấn kỹ thuật, lao động nữ tham gia mô hình từng bước tiếp cận và làm chủ quy trình sản xuất sạch. Việc ghi chép nhật ký sản xuất, chuẩn hóa quy trình canh tác và ứng dụng mã QR truy xuất nguồn gốc cũng được xác định là những hướng đi cần thiết để nâng cao tính minh bạch, tạo niềm tin cho người tiêu dùng.

Kết nối chuỗi giá trị, mở rộng thị trường tiêu thụ

Từ kết quả thử nghiệm tại hộ gia đình chị Hoàng Thị Bay, yêu cầu đặt ra trong giai đoạn tiếp theo là mở rộng quy mô sản xuất, hình thành vùng nguyên liệu tập trung và xây dựng chuỗi liên kết từ sản xuất đến tiêu thụ. Đây cũng là nội dung được quan tâm tại Hội nghị đánh giá kết quả triển khai và kết nối nhân rộng mô hình sản xuất gạo Nếp Ong vi sinh tổ chức tại xã Trùng Khánh.

438-202611131455072.jpg
Đại diện các nhà phân phối Hà Nội ký kết tiêu thụ sản phẩm Nếp Ong với Hợp tác xã sản xuất và dịch vụ nông nghiệp An Khôi, xã Trùng Khánh (Ảnh: baocaobang.vn).

Hội nghị do Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Cao Bằng phối hợp với Tổ chức CARE Quốc tế tại Việt Nam và Công ty cổ phần MEVI SIB tổ chức, với sự tham gia của đại diện cơ quan quản lý nhà nước, chính quyền địa phương, các tổ chức đoàn thể, cơ quan chuyên môn, hợp tác xã, hộ nông dân và đơn vị phân phối.

Tại hội nghị, các đại biểu đã nghe báo cáo đánh giá kết quả thực tế mô hình trồng thử nghiệm Nếp Ong vi sinh; trao đổi về quy trình canh tác, chất lượng sản phẩm và những thuận lợi, khó khăn trong quá trình triển khai. Các ý kiến tập trung làm rõ khả năng nhân rộng mô hình, mở rộng diện tích vùng trồng tại các xã Trùng Khánh, Đàm Thủy, đồng thời đề xuất giải pháp nâng cao chất lượng và sức cạnh tranh của sản phẩm trên thị trường.

Một trong những vấn đề được đặt ra là cần xây dựng phương thức sản xuất đồng bộ giữa các hộ tham gia. Khi diện tích canh tác được mở rộng, việc thống nhất quy trình kỹ thuật, kiểm soát chất lượng và ghi chép thông tin sản xuất sẽ có ý nghĩa quan trọng, bảo đảm sản phẩm đáp ứng yêu cầu của thị trường. Cùng với đó, việc xây dựng bộ nhận diện thương hiệu, mã số vùng trồng và áp dụng công nghệ truy xuất nguồn gốc được xem là những bước cần thiết để nâng cao giá trị và khẳng định nguồn gốc đặc sản Nếp Ong Cao Bằng.

Các đại biểu cũng nhấn mạnh vai trò của kết nối thị trường và xúc tiến thương mại. Đối với sản phẩm nông nghiệp đặc sản, chất lượng là điều kiện tiên quyết nhưng chưa đủ để tạo dựng thị trường ổn định. Sản phẩm cần được đầu tư về bao bì, nhãn mác, phương thức quảng bá và hệ thống phân phối. Việc đưa Nếp Ong lên các sàn thương mại điện tử được kỳ vọng mở rộng khả năng tiếp cận khách hàng, giảm sự phụ thuộc vào các kênh tiêu thụ truyền thống.

Tại hội nghị, Hợp tác xã sản xuất và dịch vụ nông nghiệp An Khôi, xã Trùng Khánh đã ký kết hợp tác với đại diện nhà phân phối tại Hà Nội về cung ứng sản phẩm Nếp Ong địa phương. Hoạt động này đánh dấu bước kết nối cụ thể giữa sản xuất và tiêu thụ, tạo thêm cơ hội để sản phẩm tiếp cận thị trường ngoài tỉnh.

Theo định hướng thời gian tới, từ quy mô thử nghiệm ban đầu, mô hình đặt mục tiêu kết nối từ 3-5 hộ sản xuất, mở rộng vùng nguyên liệu lên tối thiểu 1 ha và từng bước hình thành phương thức sản xuất đồng bộ. Dự án WE4Ag sẽ tiếp tục tư vấn hoàn thiện sản phẩm cho hộ gia đình tham gia mô hình, hỗ trợ thiết kế bộ nhận diện thương hiệu, kết nối thị trường, xúc tiến thương mại và chuyển đổi số trong quản lý vùng trồng.

Đáng chú ý, dự án dự kiến hỗ trợ trực tiếp 10 mô hình sản xuất Nếp Ong theo hướng nông nghiệp xanh tại hai tỉnh Cao Bằng và Tuyên Quang. Thông qua đó, người dân có thêm điều kiện phát triển các sản phẩm đặc sản địa phương thành hàng hóa có giá trị kinh tế cao, đồng thời nâng cao năng lực tham gia chuỗi liên kết sản xuất và tiêu thụ.

Phụ nữ làm chủ mô hình kinh doanh nông nghiệp xanh

Dự án WE4Ag do Liên minh châu Âu (EU) tài trợ, triển khai trong giai đoạn 2025 - 2028 tại Cao Bằng và Tuyên Quang. Dự án hướng đến hỗ trợ phụ nữ dân tộc thiểu số phát triển sinh kế thông qua các mô hình kinh doanh nông nghiệp thân thiện với môi trường. Việc lựa chọn Nếp Ong làm đối tượng triển khai không chỉ góp phần bảo tồn nguồn gen cây trồng bản địa mà còn tạo cơ hội để phụ nữ tham gia sâu hơn vào các khâu sản xuất, chế biến và kinh doanh nông sản.

Từ một mô hình thử nghiệm trên diện tích 1.000 m², Nếp Ong vi sinh đang từng bước mở ra hướng phát triển mới cho sản phẩm nông nghiệp đặc trưng của Cao Bằng. Giá trị của mô hình không chỉ nằm ở năng suất hay mức chi phí đầu vào được tiết giảm, mà còn ở cách tổ chức sản xuất gắn với bảo vệ môi trường, nâng cao vai trò của phụ nữ và kết nối thị trường.

Gìn giữ giống lúa bản địa vì thế không đơn thuần là duy trì một phương thức canh tác truyền thống. Khi được hỗ trợ bằng tiến bộ kỹ thuật, tổ chức sản xuất phù hợp và liên kết tiêu thụ hiệu quả, giống lúa Nếp Ong có thể trở thành nguồn lực phát triển sinh kế bền vững, góp phần nâng cao giá trị nông sản và khai thác tốt hơn tiềm năng kinh tế từ tài nguyên bản địa./.

Nổi bật
    Mới nhất
    Nếp Ong Cao Bằng: Gìn giữ giống lúa bản địa, mở hướng sản xuất nông nghiệp xanh