Nâng cao năng lực số cho người khuyết tật trong kỷ nguyên AI
Mặc dù có nhiều tiến bộ trong tiếp cận công nghệ, năng lực số của người khuyết tật tại Việt Nam vẫn còn hạn chế. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về các giải pháp phát triển bao trùm trong chuyển đổi số.
Việt Nam hiện có trên 7 triệu người khuyết tật, chiếm hơn 7% dân số từ 2 tuổi trở lên; trong đó, gần 29% là người khuyết tật nặng và đặc biệt nặng, vốn gặp rất nhiều rào cản trong việc sử dụng công nghệ số.
Làm thế nào để người khuyết tật có thể tiếp cận với công nghệ số, chuyển đổi số và tận dụng cơ hội để phát triển đang trở thành bài toán cần được các cấp, các ngành và toàn xã hội chung tay giải quyết, qua đó xóa nhòa những khoảng cách số.
Tại hội thảo “Dữ liệu bao trùm cho phát triển bền vững và đổi mới sáng tạo mở” diễn ra ngày 31/3 tại Hà Nội, báo cáo “Đánh giá năng lực số của người khuyết tật tại Việt Nam 2025” đã cung cấp nhiều số liệu đáng chú ý, phản ánh rõ những rào cản mà nhóm đối tượng này đang đối mặt trong môi trường số.
Theo bà Nguyễn Thị Bích Điệp, luật sư, chuyên gia về phát triển bao trùm, báo cáo cho thấy nhiều hạn chế đáng lo ngại. Cụ thể, kỹ năng số nâng cao của nhóm này vẫn còn thấp trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển nhanh; trên 90% người tham gia khảo sát chưa từng thực hiện thành công dịch vụ công trực tuyến; và hơn 50% chưa biết sử dụng các công cụ AI.
Những con số này không chỉ phản ánh khoảng cách số mà còn cho thấy nguy cơ gia tăng bất bình đẳng nếu dữ liệu và chính sách không được thiết kế theo hướng bao trùm.
Kỹ năng số nâng cao còn hạn chế
Kết quả khảo sát cho thấy năng lực số của người khuyết tật hiện vẫn ở mức thấp. Tỷ lệ người có thể sử dụng thành thạo các kỹ năng số chỉ dưới 15%, trong khi tỷ lệ “không biết” chiếm từ 1/3 đến gần một nửa số người tham gia khảo sát.
Năng lực ở các kỹ năng cơ bản cao hơn; tuy nhiên, năng lực giảm dần khi chuyển sang các kỹ năng nâng cao đòi hỏi tư duy phân tích và thao tác phức tạp.
Theo các chuyên gia, đây chính là nhóm kỹ năng then chốt phục vụ học tập, làm việc và tạo ra giá trị kinh tế. Việc thiếu hụt các kỹ năng này khiến người khuyết tật gặp nhiều khó khăn trong việc tham gia thị trường lao động số cũng như các hoạt động đổi mới sáng tạo.
Nguy cơ gia tăng “khoảng cách số” mới trong thời đại AI
Một điểm đáng lo ngại được chỉ ra trong báo cáo là nguy cơ hình thành khoảng cách số mới khi công nghệ, đặc biệt là AI, phát triển nhanh chóng.
Trong khi các hệ thống AI ngày càng trở thành công cụ phổ biến trong công việc và đời sống, phần lớn người khuyết tật vẫn chưa có đủ kỹ năng để tiếp cận và sử dụng hiệu quả. Điều này không chỉ làm gia tăng bất bình đẳng mà còn khiến họ đứng ngoài các cơ hội phát triển trong nền kinh tế số. Các chuyên gia nhận định, nếu không có các chính sách can thiệp kịp thời, khoảng cách này sẽ ngày càng nới rộng.
Khả năng tiếp cận thiết bị số và Internet
Báo cáo cho thấy khả năng tiếp cận thiết bị số và Internet của người khuyết tật đã có những cải thiện nhất định, cho thấy tiềm năng lớn trong việc phát triển năng lực số trong tương lai.
Tuy nhiên, việc sử dụng hiệu quả các thiết bị này lại phụ thuộc nhiều vào các tính năng trợ năng và khả năng tùy chỉnh theo từng dạng khuyết tật. Sự khác biệt trong việc tiếp cận các tính năng trợ năng giữa các nhóm người khuyết tật cho thấy nhu cầu cấp thiết về các thiết kế phù hợp với đặc điểm của từng dạng khuyết tật theo hướng cá nhân hóa.
Điều này một lần nữa khẳng định, để đảm bảo tiếp cận công nghệ, không chỉ dừng lại ở thiết bị mà cần hướng tới thiết kế bao trùm, cá nhân hóa theo nhu cầu của từng nhóm người dùng.
Rào cản trong tiếp cận dịch vụ công trực tuyến
Không chỉ trong học tập và làm việc, hạn chế về năng lực số còn ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiếp cận dịch vụ công trực tuyến của người khuyết tật. Trên 90% người tham gia khảo sát chưa từng thực hiện thành công dịch vụ công trực tuyến.
Tỷ lệ thực hiện thành công các dịch vụ này ở mức thấp, đặc biệt với các thủ tục phức tạp như thành lập và vận hành doanh nghiệp (dưới 5%). Ngay cả trong các lĩnh vực phổ biến hơn như y tế hay bảo hiểm, tỷ lệ thành công cũng chỉ trên 20%.
Nguyên nhân không chỉ đến từ năng lực số và thông tin hạn chế của người khuyết tật mà còn do các nền tảng số chưa được thiết kế thân thiện, quy trình thủ tục phức tạp và thiếu các cơ chế hỗ trợ phù hợp.
Phát triển năng lực số bao trùm: Đề xuất và khuyến nghị
Trước thực trạng này, các chuyên gia nhấn mạnh sự cần thiết của một chiến lược tổng thể nhằm nâng cao năng lực số cho người khuyết tật và bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau.
Thứ nhất, hoàn thiện khung pháp lý về chuyển đổi số bao trùm: bổ sung quy định và hướng dẫn chi tiết về tiếp cận số bao trùm, cùng cơ chế giám sát để bảo đảm “không ai bị bỏ lại phía sau”.
Thứ hai, xây dựng chương trình quốc gia về năng lực số cho người khuyết tật: ban hành khung năng lực số phù hợp; triển khai các chương trình nâng cao năng lực gắn với cơ hội giáo dục, việc làm và an sinh; hoạt động đào tạo cần linh hoạt, dễ hiểu và dễ tiếp cận.
Thứ ba, hoàn thiện thiết kế nền tảng số và dịch vụ công theo hướng dễ tiếp cận: tăng cường áp dụng các chuẩn quốc tế, tích hợp tính năng trợ năng, đơn giản hóa quy trình và mở rộng các kênh hỗ trợ.
Thứ tư, bảo đảm người khuyết tật là chủ thể đồng thiết kế trong xây dựng, kiểm thử giải pháp, công nghệ số và chính sách số.
Thứ năm, tăng cường năng lực sử dụng AI một cách an toàn và bao trùm, phát triển các công nghệ AI dễ tiếp cận, phù hợp với từng nhóm khuyết tật.
Thứ sáu, thúc đẩy hệ sinh thái số bao trùm với sự tham gia của các bên liên quan: Tăng cường hợp tác giữa Nhà nước - doanh nghiệp - xã hội - các tổ chức của người khuyết tật, nhằm đa dạng hóa nguồn lực, tri thức và cơ hội, hướng tới phát triển bền vững và bao trùm./.
