Minh bạch chuỗi cung ứng, gia tăng giá trị thực phẩm bằng công nghệ Blockchain

Từ truy xuất nguồn gốc đến xây dựng niềm tin cho thực phẩm

Đối với thị trường thực phẩm, niềm tin là yếu tố có ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định tiêu dùng. Người mua có thể quan sát hình thức, bao bì và giá cả sản phẩm, nhưng khó tự kiểm chứng toàn bộ quá trình từ vùng nguyên liệu, sản xuất, chế biến, bảo quản đến vận chuyển và phân phối. Đặc biệt, với thực phẩm hữu cơ (TPHC), thông tin về phương thức canh tác, tiêu chuẩn chứng nhận và quy trình kiểm soát chất lượng, có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định giá trị sản phẩm.

Các phương thức TXNG truyền thống thường dựa vào cơ sở dữ liệu riêng của từng DN hoặc đơn vị cung cấp. Khi thông tin được lưu trữ phân tán, thiếu tiêu chuẩn thống nhất hoặc không có cơ chế đối chiếu giữa các bên, việc kiểm tra lịch sử sản phẩm có thể gặp khó khăn. Đây là một trong những vấn đề mà Blockchain có thể hỗ trợ giải quyết.

Blockchain là công nghệ sổ cái phân tán, cho phép ghi nhận và liên kết dữ liệu theo trình tự thời gian bằng cơ chế mã hóa, khiến việc chỉnh sửa trái phép trở nên khó khăn. Khi kết hợp với mã QR, chữ ký số và hệ thống định danh, công nghệ này giúp các bên dễ dàng kiểm tra, đối chiếu thông tin và người tiêu dùng thuận tiện truy xuất hành trình sản phẩm.

Tại TP. Hồ Chí Minh (TP.HCM), hướng tiếp cận này được phản ánh trong nghiên cứu “Ứng dụng Blockchain trong TXNG đến ý định mua TPHC trực tuyến tại TP.HCM”, của nhóm tác giả Trịnh Hoàng Nam và Đào Lê Kiều Oanh, Trường Đại học Ngân hàng TP.HCM, đã khảo sát 509 người tiêu dùng tại TP.HCM.

Kết quả cho thấy các đặc tính của Blockchain và ảnh hưởng xã hội có tác động tích cực đến niềm tin, giá trị cảm nhận và sự thích thú của người tiêu dùng. Kết quả này gợi mở ứng dụng Blockchain trong TXNG, không chỉ giúp cung cấp thêm thông tin, mà còn có thể cải thiện trải nghiệm mua sắm, góp phần hình thành niềm tin đối với sản phẩm hữu cơ.

Khi người tiêu dùng có khả năng tiếp cận thông tin rõ ràng về nguồn gốc và quá trình sản xuất, họ có thêm cơ sở để đánh giá chất lượng, tính minh bạch và giá trị của sản phẩm.

Đối với DN, kết quả nghiên cứu cho thấy Blockchain có thể giúp nâng cao niềm tin của người tiêu dùng đối với TPHC thông qua minh bạch nguồn gốc và quy trình sản xuất. DN cần tận dụng khả năng lưu trữ dữ liệu khó bị chỉnh sửa của công nghệ này, để công khai thông tin sản phẩm, chỉ số dinh dưỡng, chứng nhận an toàn, qua đó củng cố uy tín thương hiệu và lợi thế cạnh tranh.

Một nghiên cứu khác của nhóm tác giả Trương Hoàng Tuấn và Phạm Hương Diên cũng thuộc Trường Đại học Ngân hàng TP.HCM thực hiện, đi sâu vào trường hợp Công ty Organica - DN hoạt động trong lĩnh vực TPHC. Nghiên cứu đánh giá ảnh hưởng của năm yếu tố ứng dụng Blockchain trong chuỗi cung ứng thực phẩm, gồm TXNG, minh bạch thông tin, xác thực sản phẩm, an toàn và chất lượng, hiệu quả logistics đến ý định mua hàng của người tiêu dùng.

Sau khi khảo hơn hơn 500 người tiêu dùng tại TP.HCM có ý định mua TPHC và hiểu biết cơ bản về Blockchain, kết quả cho thấy cả năm yếu tố đều góp phần nâng cao niềm tin thương hiệu và thái độ của người tiêu dùng, qua đó thúc đẩy ý định mua hàng. Trong đó, hiệu quả logistics và khả năng TXNG là hai yếu tố có ảnh hưởng nổi bật.

Nghiên cứu cho thấy giá trị của Blockchain không chỉ nằm ở khả năng lưu trữ dữ liệu, mà còn ở việc hỗ trợ quản lý toàn bộ chuỗi cung ứng. Với TPHC, chất lượng sản phẩm không chỉ được quyết định bởi quy trình canh tác, mà còn phụ thuộc vào bảo quản, vận chuyển và phân phối. Việc ghi nhận đầy đủ thông tin ở từng công đoạn, giúp các bên theo dõi hành trình sản phẩm, kiểm soát quy trình và xác định trách nhiệm khi phát sinh vấn đề.

Blockchain mở rộng giá trị kinh tế của chuỗi cung ứng

Nếu TXNG giúp người tiêu dùng có thêm cơ sở kiểm chứng sản phẩm, thì tính minh bạch của chuỗi cung ứng còn có thể tạo ra giá trị kinh tế cho DN. Đây là vấn đề được làm rõ hơn trong nghiên cứu “Tác động của công nghệ Blockchain đến sự sẵn lòng chi trả mức giá cao hơn của người tiêu dùng TPHC tại TP.HCM”, của Trường Đại học Ngoại thương, cơ sở TP.HCM.

Nghiên cứu do nhóm sinh viên cùng giảng viên Bùi Thị Bích Liên thực hiện, phân tích tác động của khả năng TXNG và tính minh bạch chuỗi cung ứng dựa trên Blockchain, đến mức độ sẵn lòng chi trả giá cao hơn của người tiêu dùng TPHC.

Với hơn 200 mẫu khảo sát hợp lệ tại TP.HCM, kết quả cho thấy, người tiêu dùng không chỉ quan tâm đến việc sản phẩm có được gắn mã truy xuất hay không, mà còn quan tâm đến giá trị thực chất của thông tin được cung cấp. Khi thông tin về nguồn gốc và quá trình sản xuất có khả năng kiểm chứng, người mua có thể cảm nhận rõ hơn giá trị của sản phẩm hữu cơ, từ đó tăng mức độ tin tưởng và sẵn lòng trả thêm chi phí.

Đây là một gợi ý quan trọng đối với DN thực phẩm tại TP.HCM. Trong điều kiện sản phẩm thường có giá bán cao hơn sản phẩm thông thường, việc đầu tư vào công nghệ truy xuất cần được xem xét như một phần của chiến lược tạo dựng giá trị thương hiệu, thay vì chỉ là chi phí phục vụ quản lý. Tuy nhiên, Blockchain không tự động làm tăng giá trị sản phẩm. Khả năng tạo ra lợi thế cạnh tranh còn phụ thuộc vào chất lượng thực tế, chứng nhận hữu cơ hợp lệ, quy trình kiểm soát và mức độ tin cậy của dữ liệu.

Ở quy mô rộng hơn, việc ứng dụng Blockchain trong chuỗi cung ứng thực phẩm tại Việt Nam cũng đang được quan tâm. Nghiên cứu “Ứng dụng Blockchain vào chuỗi cung ứng trong ngành thực phẩm tại Việt Nam” của tác giả Trần Phước, Trường Đại học Công Thương TP.HCM, đề cập đến Hệ thống TXNG nông sản quốc gia chính thức vận hành từ ngày 1/7/2026. Hệ thống được xây dựng trên kiến trúc mở, tích hợp Blockchain, chữ ký số, tiêu chuẩn định danh sản phẩm GS1 và mã QR theo chuẩn GS1 Digital Link. Người tiêu dùng có thể tra cứu thông tin sản phẩm, trong khi DN và cơ quan quản lý có các thành phần quản trị dữ liệu phục vụ hoạt động kiểm soát, kết nối và chia sẻ thông tin.

Việc đưa hệ thống TXNG nông sản quốc gia vào vận hành đánh dấu bước tiến trong xây dựng hạ tầng dữ liệu cho ngành nông nghiệp. Đây cũng là cơ sở để các địa phương, trong đó có TP.HCM - một thị trường tiêu thụ, phân phối và trung chuyển thực phẩm lớn, tăng cường kết nối dữ liệu giữa DN, nhà phân phối và cơ quan quản lý.

Giá trị của Blockchain không chỉ nằm ở việc người tiêu dùng quét mã QR để xem thông tin sản phẩm, mà còn ở khả năng hình thành một hệ thống dữ liệu xuyên suốt, hỗ trợ quản trị chất lượng, logistics và kết nối các chủ thể trong chuỗi cung ứng. Đây là hướng ứng dụng cần được quan tâm đối với các DN thực phẩm tại TP.HCM, nhất là những đơn vị tham gia phân phối hàng hóa từ nhiều vùng nguyên liệu và phục vụ thị trường xuất khẩu.

Từ tiềm năng công nghệ đến hệ thống truy xuất đáng tin cậy

Blockchain có tiềm năng nâng cao tính minh bạch và TXNG thực phẩm, nhưng vẫn đối mặt với các rào cản về chi phí, hạ tầng, nhân lực và chất lượng dữ liệu. Công nghệ chỉ bảo đảm tính toàn vẹn của dữ liệu đã ghi nhận, không xác minh được thông tin đầu vào đúng hay sai, mã QR cũng không thể thay thế chứng nhận chất lượng độc lập. Vì vậy, cần chuẩn hóa dữ liệu, tăng cường kiểm định và xây dựng nền tảng truy xuất dùng chung, dễ tiếp cận, phù hợp với cả doanh nghiệp nhỏ và hộ sản xuất.

Tại TP.HCM, nên ưu tiên thí điểm Blockchain ở những chuỗi cung ứng có nhu cầu minh bạch cao như TPHC, nông sản, thịt, thủy sản và thực phẩm chế biến. DN, hợp tác xã, cơ quan quản lý, trường đại học và đơn vị công nghệ, cần phối hợp xây dựng mô hình truy xuất từ vùng nguyên liệu đến điểm bán. Hiệu quả cần được đánh giá qua độ đầy đủ của dữ liệu, thời gian truy xuất, chi phí quản lý, mức độ giảm sai lệch thông tin và niềm tin của người tiêu dùng.

Giá trị của Blockchain không nằm ở số lượng sản phẩm được gắn mã truy xuất, mà ở khả năng tạo lập hệ thống dữ liệu chính xác, minh bạch và được các bên tin cậy, sử dụng. Khi kết hợp với quy trình kiểm định chặt chẽ và tiêu chuẩn thống nhất, công nghệ này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý chuỗi cung ứng, bảo vệ người tiêu dùng và gia tăng giá trị, sức cạnh tranh của ngành thực phẩm TP.HCM nói riêng, Việt Nam nói chung./.