Kỷ nguyên AI mở ra bước ngoặt mới cho ngành phát thanh truyền hình

Từ phát minh sóng vô tuyến của Marconi đến cuộc cách mạng AI trong truyền thông

Ngành phát thanh truyền hình (PTTH) ra đời từ một ý tưởng từng được xem là táo bạo: truyền tín hiệu không dây qua khoảng cách hàng nghìn kilomet mà không cần dây dẫn vật lý.

Vào đầu thế kỷ XX, những thí nghiệm của nhà khoa học người Ý Guglielmo Marconi cùng nhiều nhà tiên phong khác đã đặt nền móng cho kỷ nguyên truyền thông vô tuyến, mở ra khả năng truyền tải thông tin xuyên biên giới với tốc độ chưa từng có.

Trong hơn một thế kỷ phát triển, sóng vô tuyến và truyền hình đã liên tục thay đổi nhờ công nghệ, từ phát thanh tương tự (analog), truyền hình màu, vệ tinh, truyền hình số cho đến phát trực tuyến qua Internet. Tuy nhiên, sự xuất hiện của AI đang được xem là bước ngoặt lớn nhất kể từ thời kỳ số hóa.

Khác với các công nghệ hỗ trợ truyền dẫn trước đây, AI không đơn thuần là một công cụ bổ sung. Nó đại diện cho một mô hình công nghệ hoàn toàn mới, có khả năng tự học, phân tích dữ liệu quy mô lớn và tự động ra quyết định. Điều này đang khiến toàn bộ chuỗi giá trị của ngành PTTH thay đổi sâu sắc.

Hiện nay, AI đã hiện diện trong gần như mọi công đoạn vận hành của các đài PTTH hiện đại, từ hỗ trợ viết kịch bản, biên tập nội dung, lựa chọn âm nhạc cho tới tự động hóa phát sóng, phân tích hành vi khán giả, cá nhân hóa trải nghiệm người xem cũng như phiên âm và dịch thuật theo thời gian thực.

Nhờ AI, nhiều quy trình từng đòi hỏi lượng lớn nhân sự và thời gian giờ đây có thể được xử lý gần như tức thời. Các dịch vụ như phát trực tuyến cá nhân hóa hay tạo phụ đề tự động theo thời gian thực đã trở nên khả thi ở quy mô toàn cầu.

Không chỉ thay đổi phía nhà đài, AI còn đang định hình lại cách công chúng tiếp cận nội dung. Các hệ thống đề xuất nội dung thông minh, giao diện điều khiển bằng giọng nói hay các công nghệ hỗ trợ người khuyết tật đang khiến trải nghiệm nghe - xem trở nên trực quan và cá nhân hóa hơn bao giờ hết.

Tuy nhiên, song song với đó là những thách thức mới liên quan đến quyền riêng tư, dữ liệu người dùng và tính minh bạch của nội dung do AI tạo ra.

ITU và cuộc nghiên cứu toàn cầu về AI trong phát thanh truyền hình

Trong bối cảnh AI ngày càng tác động mạnh tới truyền thông, Liên minh Viễn thông Quốc tế (ITU) đang đóng vai trò trung tâm trong việc xây dựng các nguyên tắc và tiêu chuẩn quốc tế cho lĩnh vực này.

Là cơ quan quản lý Quy định Phát thanh quốc tế từ năm 1906, ITU chịu trách nhiệm điều phối việc sử dụng phổ tần vô tuyến toàn cầu nhằm đảm bảo các hệ thống PTTH hoạt động ổn định, không gây nhiễu lẫn nhau và đảm bảo khả năng tiếp cận công bằng giữa các quốc gia.

Hiện nay, Bộ phận vô tuyến của ITU (ITU-R) đang triển khai nhiều nghiên cứu liên quan đến việc tích hợp AI vào PTTH.

Đặc biệt, Nhóm Nghiên cứu 6 của ITU-R đang tập trung đánh giá khả năng ứng dụng AI trong nhiều lĩnh vực của ngành PTTH, bao gồm sản xuất chương trình, kiểm soát chất lượng phát sóng, biên tập nội dung, tối ưu hóa hệ thống truyền dẫn cũng như tự động hóa vận hành các đài PTTH.

Các nghiên cứu này không chỉ nhằm ghi nhận các trường hợp sử dụng thực tế mà còn hướng tới xây dựng các khuyến nghị kỹ thuật mang tính toàn cầu, giúp các đài triển khai AI theo cách tương thích, minh bạch và có trách nhiệm.

Điều này đặc biệt quan trọng bởi PTTH là lĩnh vực có tính xuyên biên giới rất cao. Một hệ thống tiêu chuẩn thiếu đồng bộ có thể dẫn đến xung đột phổ tần, mất an toàn thông tin, khó khăn trong phân phối nội dung quốc tế hoặc rủi ro liên quan đến xác thực nguồn tin.

Bên cạnh đó, AI cũng đang được nghiên cứu như một công cụ tối ưu vận hành mạng phát sóng. Khi tích hợp vào các trạm phát thanh và truyền hình, AI có thể tự động điều chỉnh công suất phát, tối ưu chất lượng tín hiệu, giảm tiêu thụ năng lượng và nâng cao hiệu quả sử dụng phổ tần.

Trong bối cảnh ngành truyền thông phải đối mặt với áp lực tiết kiệm năng lượng và phát triển bền vững, đây được xem là một hướng đi đặc biệt quan trọng.

AI giúp tăng khả năng ứng phó khẩn cấp nhưng cũng đặt ra thách thức về lòng tin

Một trong những giá trị lớn nhất của PTTH là khả năng duy trì thông tin liên lạc trong các tình huống khẩn cấp.

Từ động đất, bão lũ cho đến xung đột quân sự hay thảm họa khí hậu, PTTH vẫn luôn là phương tiện truyền thông có độ tin cậy và khả năng phủ sóng cao nhất. Trong nhiều khu vực bị mất điện hoặc gián đoạn Internet, phát thanh vẫn là nguồn cung cấp cảnh báo và hướng dẫn cứu hộ quan trọng cho người dân.

AI đang mở rộng đáng kể vai trò của PTTH trong các tình huống khẩn cấp. Nhờ khả năng xử lý dữ liệu theo thời gian thực, các hệ thống AI hiện có thể phân tích dữ liệu thiên tai, tự động tạo cảnh báo khẩn cấp, dịch nội dung sang nhiều ngôn ngữ, cá nhân hóa thông điệp theo từng khu vực địa lý và hỗ trợ truyền tải cảnh báo tới cộng đồng với tốc độ nhanh hơn đáng kể.

Tuy nhiên, cùng với những lợi ích đó, AI cũng đặt ra một thách thức lớn đối với ngành truyền thông, đó là tính xác thực của nội dung.

Sự phát triển nhanh chóng của công nghệ lừa đảo deepfake cùng các người dẫn chương trình (MC) ảo do AI tạo ra đang làm gia tăng nguy cơ phát tán thông tin sai lệch, từ đó ảnh hưởng trực tiếp tới niềm tin của công chúng nếu nội dung không được kiểm chứng minh bạch.

Để đối phó với rủi ro này, nhiều tổ chức truyền thông lớn trên thế giới đã bắt đầu triển khai các cơ chế xác thực nội dung số, bao gồm đánh dấu nguồn gốc nội dung, nhận diện sản phẩm do AI tạo ra, sử dụng dấu hiệu nhận diện (watermark) kỹ thuật số cũng như xây dựng các hệ thống kiểm chứng truyền thông tổng hợp.

Một trong những sáng kiến đáng chú ý hiện nay là khuôn khổ xác thực nội dung của Liên minh công nghệ quốc tế về xây dựng tiêu chuẩn xác thực nguồn gốc và tính toàn vẹn của nội dung số trong thời đại AI và deepfake (C2PA), nhằm tăng cường khả năng truy xuất nguồn gốc và xác minh tính xác thực của nội dung số.

Trong khi đó, Liên minh PTTH châu Âu (EBU) nhấn mạnh rằng, AI chỉ thực sự mang lại giá trị khi luôn đi kèm sự giám sát của con người và tính minh bạch trong hoạt động biên tập.

Theo giới chuyên gia, trong kỷ nguyên AI, niềm tin của khán giả sẽ trở thành tài sản quan trọng nhất đối với các tổ chức truyền thông toàn cầu.

AI là công cụ, không phải tiếng nói thay con người

Trong hơn một thế kỷ tồn tại, PTTH luôn đóng vai trò kết nối xã hội, cung cấp thông tin tin cậy và đồng hành cùng con người trong những thời khắc quan trọng nhất. Ngày nay, khi AI đang len lỏi vào mọi khâu của ngành truyền thông, thách thức lớn nhất không nằm ở công nghệ, mà nằm ở cách con người sử dụng công nghệ đó.

AI có thể giúp các đài PTTH tiếp cận nhiều khán giả hơn, phục vụ đa ngôn ngữ hiệu quả hơn, tối ưu chi phí vận hành và nâng cao khả năng phản ứng trong khủng hoảng. Nhưng AI không thể thay thế trách nhiệm biên tập, đạo đức nghề báo hay vai trò xã hội của truyền thông.

Thông điệp được nhấn mạnh trong Ngày Phát thanh Thế giới 13/2 (World Radio Day) vẫn mang ý nghĩa đặc biệt trong thời đại hiện nay: “AI là công cụ, không phải là tiếng nói”.

Trong tương lai, sự phát triển bền vững của ngành PTTH sẽ phụ thuộc vào khả năng kết hợp giữa đổi mới công nghệ và các giá trị nhân văn cốt lõi - yếu tố đã giúp phát thanh và truyền hình duy trì vai trò không thể thay thế trong xã hội suốt hơn 100 năm qua./.