Khung Kiến trúc 1.0: Nền móng để vận hành quốc gia số thống nhất

Đây không đơn thuần là một sơ đồ công nghệ. Khung Kiến trúc 1.0 nhằm xác lập cấu trúc chung để các cơ quan trong hệ thống chính trị xây dựng, kết nối và vận hành các hệ thống số theo cùng một định hướng; dùng chung hạ tầng, nền tảng và dữ liệu; hạn chế đầu tư trùng lặp; đồng thời bảo đảm an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền riêng tư.

Khung Kiến trúc 1.0 gồm những gì?

Khung được tổ chức theo bốn lớp:

Lớp 1 là hạ tầng số và an ninh mạng dùng chung, bao gồm trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây, mạng kết nối, năng lực giám sát và bảo vệ hệ thống.

Lớp 2 là dữ liệu và nền tảng lõi, nơi đặt các cơ sở dữ liệu, nền tảng tích hợp, chia sẻ và điều phối dữ liệu, cùng các năng lực phân tích dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo (AI).

Lớp 3 là ứng dụng và nghiệp vụ dùng chung, phục vụ hoạt động quản lý, điều hành và cung cấp dịch vụ trong toàn hệ thống.

Lớp 4 là các kênh tương tác và đo lường hiệu quả, kết nối cơ quan nhà nước với người dân, doanh nghiệp, đồng thời thu thập dữ liệu để đánh giá kết quả vận hành.

Bốn lớp này tạo thành một cấu trúc tương đối dễ hiểu: hạ tầng là nền móng, dữ liệu là tài sản trung tâm, ứng dụng là nơi xử lý công việc, còn kênh tương tác và KPI là nơi giá trị được chuyển đến người dùng và được đo lường.

Một bước tiến so với bản lấy ý kiến năm 2025

Cách đây nhiều tháng (tháng 9/2025), Ban soạn thảo đã gửi một bản dự thảo, thường được gọi là phiên bản 19 (V19), tới các cơ quan, tổ chức để lấy ý kiến. V19 chưa phải một phiên bản chính thức dành cho công chúng, mà là một bước trong quá trình hoàn thiện nội dung trước khi hình thành Dự thảo Quyết định hiện nay.

So với bản lấy ý kiến tháng 9/2025, Khung Kiến trúc 1.0 đã có một số tiến bộ đáng chú ý.

Trước hết, văn bản đã rõ hơn về địa vị pháp lý và trách nhiệm thực hiện. Dự thảo không chỉ mô tả mô hình kiến trúc, mà còn quy định hệ thống mới phải phù hợp với Khung; các hệ thống hiện hữu phải được rà soát, tích hợp, nâng cấp hoặc thay thế khi cần thiết; các bộ, ngành, địa phương phải cập nhật khung kiến trúc của mình trong thời hạn xác định.

Tiếp theo, tư duy lấy dữ liệu làm trung tâm được thể hiện chặt chẽ hơn. Dữ liệu không còn chỉ là đầu ra của các hệ thống báo cáo, mà được xác định là tài sản chiến lược, phải được chuẩn hóa, kết nối, chia sẻ, tái sử dụng và khai thác để hỗ trợ quyết định theo thời gian thực.

Nguyên tắc AI đầu tiên (AI First) cũng được cụ thể hóa hơn. AI được đưa vào như một năng lực xuyên suốt trong phân tích, dự báo, tự động hóa và hỗ trợ quyết định. Đồng thời, các hệ thống AI phải có khả năng giám sát, truy vết, giải trình, kiểm soát dữ liệu huấn luyện, dữ liệu đầu vào và quyền truy cập mô hình. Đây là bước chuyển quan trọng từ việc “ứng dụng AI” sang “quản trị AI”.

Một tiến bộ khác là các nguyên tắc bảo mật theo thiết kế (Security by Design, Privacy by Design) và quản trị AI được thiết kế từ gốc (AI Governance by Design) đã được đặt ngay trong phần thiết kế kiến trúc. Điều này cho thấy an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu và quản trị AI không còn là phần bổ sung sau khi hệ thống đã xây xong, mà phải được tích hợp từ đầu.

Đáng chú ý, Khung Kiến trúc 1.0 cũng đã tiếp thu khá rõ tinh thần của nhiều góp ý trước đây: văn bản khung nên giữ ở mức nguyên tắc, mô hình và yêu cầu tối thiểu; không nên “đóng đinh” các thông số thay đổi nhanh như ngưỡng KPI, thuật toán, cấu hình dự phòng, pipeline AI hoặc quy trình kiểm thử chi tiết. Những nội dung kỹ thuật này cần được chuyển xuống tiêu chuẩn, quy chuẩn và hướng dẫn chuyên ngành để có thể cập nhật định kỳ.

Một số điểm cần tiếp tục hoàn thiện

Dù đã tiến bộ rõ rệt, Khung Kiến trúc 1.0 vẫn cần được rà soát thêm trước khi ban hành.

Một là, cần hạn chế đưa quá nhiều mã danh mục, tên nền tảng hoặc phân công kỹ thuật cụ thể vào Quyết định. Các thành phần có thể thay đổi nhanh nên được quản lý trong phụ lục hoặc hướng dẫn kỹ thuật, thay vì buộc phải sửa Quyết định mỗi khi bổ sung, hợp nhất hoặc thay thế một nền tảng.

Hai là, Khung KPI nên tiếp tục được giữ ở mức nhóm chỉ số và nguyên tắc đo lường. Các ngưỡng cụ thể, công thức tính, tần suất thu thập, nguồn dữ liệu và cơ chế kiểm toán cần được ban hành trong văn bản kỹ thuật và cập nhật định kỳ.

Ba là, nguyên tắc “kế thừa tối đa” đối với các hệ thống cũ phải đi kèm lộ trình tuân thủ kiến trúc. Kế thừa là cần thiết để tránh lãng phí, nhưng không nên trở thành lý do để các hệ thống di sản tồn tại vô thời hạn mà không đáp ứng yêu cầu liên thông, an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu và chia sẻ dữ liệu.

Bốn là, đối với AI, cần bổ sung nguyên tắc về khả năng thay thế và di chuyển mô hình. Hệ thống AI của khu vực công nên được thiết kế để có thể thay đổi hoặc kết hợp nhiều mô hình, nhiều nhà cung cấp, tránh phụ thuộc quá sâu vào một nền tảng duy nhất.

Năm là, cần quy định rõ chu kỳ cập nhật các tiêu chuẩn, quy chuẩn và hướng dẫn kỹ thuật sau Khung, tối thiểu hằng năm hoặc khi có thay đổi lớn về công nghệ, pháp luật, dữ liệu, AI và an ninh mạng. Những kiến nghị này đã được trình bày trong bản góp ý gửi VDCA để tổng hợp.

Từ bản vẽ đến kỷ luật kiến trúc

Giá trị lớn nhất của Khung Kiến trúc 1.0 không nằm ở việc tạo thêm một tài liệu kỹ thuật, mà ở việc hình thành một kỷ luật kiến trúc chung cho quốc gia số.

Nếu được ban hành và triển khai nghiêm túc, Khung sẽ giúp các cơ quan giảm đầu tư trùng lặp, sử dụng chung nền tảng và dữ liệu, tăng khả năng liên thông, nâng cao chất lượng dịch vụ số và tạo nền tảng cho quản trị dựa trên dữ liệu và AI.

Vấn đề còn lại là giữ được sự cân bằng: Khung phải đủ ổn định để tạo ra một trật tự chung, nhưng cũng phải đủ mở để không trở thành chiếc áo chật đối với công nghệ đang thay đổi từng ngày.

Với những tiến bộ từ bản lấy ý kiến tháng 9/2025 đến Dự thảo tháng 7/2026, Khung Kiến trúc 1.0 đã tiến gần hơn đến vai trò đó: không chỉ mô tả quốc gia số sẽ được xây dựng như thế nào, mà còn đặt ra cách để toàn bộ hệ thống cùng xây dựng, cùng kết nối và cùng chịu trách nhiệm về kết quả./.