“Homecoming for Vietnamese Scientists”: Khi trí tuệ Việt toàn cầu hội tụ vì quê hương

Sự kiện do Trường Đại học (ĐH) VinUni phối hợp cùng Quỹ Đổi mới sáng tạo Vingroup (VINIF) và Quỹ Phát triển Khoa học và công nghệ (KH&CN) quốc gia (NAFOSTED) đồng tổ chức từ ngày 10 đến ngày 12/6/2026 tại Hà Nội.

Sự kiện quy tụ đông đảo lãnh đạo các bộ, ban, ngành, các nhà khoa học, chuyên gia hàng đầu người Việt trong và ngoài nước cùng thảo luận về tư duy chiến lược và giải pháp thực tiễn nhằm thu hút, giữ chân nhân tài khoa học công nghệ (KHCN).

Đẩy mạnh việc thu hút chuyên gia, nhà khoa học giỏi về nước làm việc

Phát biểu tại chương trình, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) Hoàng Minh Sơn ghi nhận và đánh giá cao sáng kiến của VinUni và VinIF trong việc xây dựng một diễn đàn chuyên sâu nhằm kết nối, phát huy trí tuệ của đội ngũ nhà khoa học Việt Nam trên toàn cầu.

Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh, cạnh tranh nhân tài hiện nay là cuộc cạnh tranh chiến lược giữa các quốc gia. Bài toán lớn cần được giải quyết là: Làm thế nào để đội ngũ nhà khoa học, tri thức người Việt trên toàn thế giới phát huy được hết tiềm năng, và chúng ta cần chuẩn bị hệ sinh thái ra sao để nhân tài sau khi trở về có thể yên tâm ở lại, hợp tác lâu dài.

"Đảng, Nhà nước, Bộ GD&ĐT luôn mong muốn các nhà khoa học, chuyên gia Việt Nam ở nước ngoài trở về đóng góp cho đất nước. Dĩ nhiên, dù ở đâu các nhà khoa học vẫn có thể cống hiến bằng nhiều cách khác nhau, nhưng khi trực tiếp làm việc trong nước, sự đóng góp ấy sẽ tốt hơn, hiệu quả hơn", Bộ trưởng nhấn mạnh.

"Với tư cách là cơ quan quản lý nhà nước về giáo dục, Bộ GD&ĐT sẽ tạo điều kiện tối đa trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền của mình để đồng hành cùng các cơ sở giáo dục ĐH tháo gỡ các nút thắt, đẩy mạnh việc thu hút chuyên gia, nhà khoa học giỏi về nước làm việc", Bộ trưởng nhấn mạnh.

Tin tưởng vào tiềm năng của đội ngũ trí thức Việt Nam trên toàn thế giới, Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn bày tỏ kỳ vọng, nếu có những chính sách đúng đắn, môi trường học thuật thuận lợi và sự chung tay của Nhà nước, nhà trường, doanh nghiệp cùng cộng đồng khoa học, nguồn lực trí thức Việt Nam toàn cầu sẽ được chuyển hóa thành năng lực khoa học quốc gia, góp phần đưa giáo dục đại học Việt Nam tiệm cận các chuẩn mực quốc tế và đóng góp thiết thực cho sự phát triển bứt phá của đất nước.

Tại hội nghị, TS. Lê Mai Lan, Phó Chủ tịch Tập đoàn Vingroup, Chủ tịch Hội đồng Trường ĐH VinUni, nhấn mạnh rằng hành trình trở về của các nhà khoa học không chỉ đơn thuần là một hành trình địa lý mà còn là sự gắn kết của tinh thần phụng sự và khát vọng nâng tầm vị thế khoa học nước nhà.

Đồng thời, TS. Lê Mai Lan bày tỏ mong muốn VinUni trở thành một điểm kết nối thực chất giữa Việt Nam và thế giới trong giáo dục, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo. Từ đó, tạo dựng một mạng lưới, một cộng đồng tri thức có khát vọng để cùng trở về, cùng ở lại và cùng phát triển quốc gia.

Thu hút nhân tài: Từ chiến lược đến giải pháp thực thi

Tại phiên thảo luận thứ nhất, dưới sự điều phối của PGS. TS. Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Cơ quan điều hành Quỹ NAFOSTED, đại diện các trường ĐH đã chia sẻ những kết quả và kinh nghiệm thực tế từ các mô hình thu hút nhân tài.

TS. Lê Mai Lan thông tin về VinUni500 - chương trình mời tuyển 500 nhà khoa học và giảng viên tinh hoa toàn cầu về giảng dạy, đã thu hút 5.000 hồ sơ ứng tuyển toàn cầu và tuyển dụng được 124 giảng viên, nghiên cứu viên xuất sắc sau 9 tháng triển khai, với 60% là người Việt và 40% là người nước ngoài.

Về phía ĐH Quốc gia Hà Nội (VNU), GS. TS. Trần Thị Thanh Tú, Trưởng ban Khoa học và Đổi mới sáng tạo (ĐMST), Giám đốc Quỹ Phát triển KH&CN của VNU, chuyên gia Trường Quốc tế chia sẻ, trong năm 2025, VNU đã phê duyệt 38 đề tài khoa học và giao chỉ tiêu mỗi chủ nhiệm đề tài phải thu hút được ít nhất một nhà khoa học xuất sắc từ các trường top 500 thế giới trở lên. Năm 2026, Nhà trường dự kiến thu hút thêm 28 nhà khoa học xuất sắc thuộc các lĩnh vực chiến lược như AI, chip bán dẫn, công nghệ sinh học, môi trường.

Trong khi đó, theo GS. TS. Lê Anh Tuấn, Giám đốc ĐH Bách khoa Hà Nội, chương trình HUST-Talent được triển khai từ cuối năm 2025 và bước đầu đã thu hút được 12 nhà khoa học. Nhà trường dự kiến thu hút khoảng 300 nhà khoa học để phục vụ định hướng chuyển dịch từ một trường tập trung vào đào tạo sang nghiên cứu KHCN, phát triển công nghệ chiến lược và sản phẩm công nghệ lõi.

Điều gì khiến nhà khoa học chọn quay về, ở lại và cống hiến?

Tại phiên thảo luận thứ hai do GS. Vũ Hà Văn, Giám đốc Khoa học của Quỹ ĐMST VinGroup - VinIF làm chủ tọa đã dẫn dắt những câu chuyện đầy cảm xúc và chân thực từ các nhà nghiên cứu đã và đang làm việc tại các môi trường quốc tế.

GS. Phan Mạnh Hưởng, người đã có gần 20 năm nghiên cứu tại Mỹ trước khi quyết định trở về làm Giám đốc Trung tâm ĐMST và Công nghệ Vật liệu (CMIT) tại VinUni, chia sẻ về hệ sinh thái học thuật trong nước và quốc tế.

GS. Phan Mạnh Hưởng cho biết người Việt ở nước ngoài có rất nhiều công trình nghiên cứu xuất sắc, nhưng câu hỏi đặt ra là tại sao những công bố đó lại chưa xuất hiện dưới tên các tổ chức tại Việt Nam.

Vì vậy, khi trở về Việt Nam, GS. Phan Mạnh Hưởng đặt trọng tâm vào việc gây dựng, đào tạo các thế hệ nhà khoa học trẻ ngay tại quê hương.

Cùng tham gia phiên thảo luận, TS. Vũ Minh Cảnh, Trường ĐH Newcastle (Úc) chia sẻ về việc trở về tham gia Chương trình Trợ lý Giáo sư (Assistant Professor) của VinUni.

TS. Vũ Minh Cảnh ví chương trình hỗ trợ này như một chiếc “thẻ xanh học thuật” dành cho nhà nghiên cứu từ nước ngoài về Việt Nam, giúp họ trả lời cho trăn trở lớn nhất là liệu có được tiếp tục nghiên cứu tự do và có sẵn điều kiện cơ sở vật chất, trang thiết bị hay không.

Trong khi đó, TS. Lộ Nữ Hoàng Tiên, Trường ĐH VinUni mang đến một câu chuyện truyền cảm hứng mạnh mẽ về sức mạnh của giáo dục.

Là một người con của đồng bào Chăm sinh ra trong gia đình nghèo đông con, nhờ có sự hỗ trợ của các chương trình học bổng, TS. Lộ Nữ Hoàng Tiên đã vươn lên khẳng định bản thân trên con đường khoa học.

"Đối với tôi, động lực lớn nhất hiện tại là được cống hiến, biến những nghiên cứu thành giá trị thực tiễn và tạo ra cơ hội cho các bạn trẻ có hoàn cảnh khó khăn", TS, Lô Nữ Hoàng Tiên chia sẻ.

Từ kinh nghiệm điều hành Trung tâm Công nghệ Nano và Vi mô Queensland, Trường ĐH Griffith (Úc), GS. Nguyễn Nam Trung, Giám đốc Trung tâm đã chia sẻ góc nhìn về mô hình viện nghiên cứu tự chủ tài chính nhờ nguồn tài trợ (funding) cho nghiên cứu từ nguồn nước ngoài. Nguồn tài trợ giúp lãnh đạo Viện tự quyết trong điều hành nghiên cứu và nhân sự mà không bị ràng buộc bởi các thủ tục hành chính phức tạp. Trường ĐH chỉ đưa ra các KPI đơn giản dựa trên hiệu quả nguồn vốn và chất lượng công bố nghiên cứu.

Các sáng kiến đột phá và tháo gỡ vướng mắc

Tại phiên thảo luận 3, PGS. TS. Đào Ngọc Chiến giới thiệu các chương trình hỗ trợ nghiên cứu dài hạn như hỗ trợ nghiên cứu sinh xuất sắc và nghiên cứu cơ bản xuất sắc, đồng thời đề xuất tăng mức thù lao cho chuyên gia lên đến 150 triệu đồng/tháng.

GS. Vũ Hà Văn đề xuất thảo luận về mô hình tài trợ “hai tài khoản” giữa quỹ cuaqr tư nhân và quỹ của nhà nước. Cùng với đó, cần tập trung tài trợ xây dựng cơ sở dữ liệu sạch để phục vụ chiến lược AI thực chất tại Việt Nam.

TS. Lê Quang Đạm, Tổng giám đốc Marvell Việt Nam, chia sẻ "bí kíp" giữ chân nhân tài nằm ở ba yếu tố: Xây dựng văn hóa doanh nghiệp nơi người tài được tôn trọng và cống hiến; Tạo cơ hội cho người tài được làm việc đúng thiên hướng trên các công nghệ tiên phong nhất thế giới như AI và cam kết đồng hành lâu dài.

TS. Lê Văn Chính, Tham tán KH&CN tại New York nhấn mạnh nhu cầu được tự chủ, làm chủ nhiệm đề tài và thành lập doanh nghiệp KH&CN của các chuyên gia kiều bào. Theo đó, cần cụ thể hóa quy trình hướng dẫn để biến chính sách thành hành động thực tế.

Điểm nhấn quan trọng khép lại Hội nghị là Lễ công bố và ra mắt mạng lưới VINIF Fellows toàn cầu và Mạng lưới Nghiên cứu Vật liệu Số Việt Nam toàn cầu (VGN-DM).

Đây là một sáng kiến mang tính bước ngoặt nhằm kết nối các nhà nghiên cứu Việt Nam ở nước ngoài từ các trường ĐH, phòng thí nghiệm và viện nghiên cứu hàng đầu thế giới trong các lĩnh vực công nghệ tiên phong như khoa học vật liệu, bán dẫn, công nghệ nano, sản xuất tiên tiến và vật lý ứng dụng.

Được tổ chức trong khuôn khổ ICMIT 2026, chương trình “Homecoming for Vietnamese Scientists” là một phần trong tầm nhìn rộng lớn hơn nhằm nâng cao vị thế của Việt Nam trên diễn đàn khoa học toàn cầu cũng như trong quá trình phát triển công nghệ tiên tiến./.