Chính sách và quản lý

Hoàn thiện thể chế, khơi thông nguồn lực thúc đẩy doanh nghiệp chuyển đổi xanh

NMK • 08/11/2026 06:05

Chuyển đổi xanh đang trở thành yêu cầu ngày càng cấp thiết đối với doanh nghiệp trong bối cảnh các tiêu chuẩn môi trường dần trở thành điều kiện quan trọng của thương mại quốc tế. Tuy nhiên, từ đổi mới công nghệ, sử dụng hiệu quả tài nguyên đến kiểm soát phát thải, quá trình này vẫn gặp nhiều trở ngại về vốn, hạ tầng và cơ chế thực thi. Hoàn thiện thể chế, phát triển các công cụ tài chính và tăng cường hỗ trợ doanh nghiệp được xem là những yếu tố then chốt để thúc đẩy chuyển đổi xanh đi vào chiều sâu.

Xanh hóa sản xuất trước sức ép cạnh tranh toàn cầu

t1803.png
Nhà máy xi măng Tân Thắng ở Nghệ An đã đầu tư dự án phát điện từ nhiệt thừa có công suất hơn 8,6 MW, hiện đã tự chủ 1/3 nhu cầu điện năng trong nhà máy, giúp giảm phát thải 40.000 tấn carbon mỗi năm. Ảnh: Cổng TTĐT Bộ Xây dựng.

Trong xu hướng tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp không còn được quyết định chủ yếu bởi giá thành và chất lượng sản phẩm. Các tiêu chí liên quan đến nguồn gốc nguyên liệu, mức tiêu thụ năng lượng, lượng phát thải khí nhà kính và khả năng truy xuất thông tin môi trường đang ngày càng có vai trò quan trọng. Điều này đặt ra yêu cầu doanh nghiệp phải thay đổi phương thức sản xuất, chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào khai thác tài nguyên sang sử dụng hiệu quả nguồn lực và giảm tác động đến môi trường.

Một trong những sức ép đáng chú ý đến từ Cơ chế điều chỉnh carbon qua biên giới (CBAM) của Liên minh châu Âu. Sau giai đoạn chuyển tiếp 2023-2025, cơ chế này chính thức bước vào giai đoạn thực hiện từ ngày 1/1/2026, áp dụng đối với một số nhóm hàng hóa thuộc các ngành xi-măng, sắt thép, nhôm, phân bón, điện và hydro. Theo đó, lượng phát thải carbon hàm chứa trong hàng hóa nhập khẩu được đưa vào cơ chế tính toán nghĩa vụ chứng chỉ carbon của nhà nhập khẩu. Để đáp ứng yêu cầu này, thông tin phát thải trong quá trình sản xuất cần được xác định và kiểm chứng theo quy định [1].

Đối với Việt Nam, tác động của những tiêu chuẩn mới không chỉ giới hạn ở các doanh nghiệp trực tiếp xuất khẩu hàng hóa sang thị trường châu Âu. Khi các tập đoàn và nhà nhập khẩu tăng cường kiểm soát dấu chân carbon trong chuỗi cung ứng, yêu cầu về môi trường có thể lan rộng đến các nhà cung cấp nguyên liệu, linh kiện và bán thành phẩm. Doanh nghiệp không có hệ thống đo lường, quản lý và chứng minh dữ liệu phát thải sẽ gặp bất lợi trong quá trình duy trì đơn hàng, tìm kiếm đối tác và mở rộng thị trường.

Chuyển đổi xanh vì vậy không nên được nhìn nhận đơn thuần như một khoản chi phí để đáp ứng quy định. Đây còn là cơ hội để doanh nghiệp đổi mới công nghệ, nâng cao hiệu suất sử dụng tài nguyên và cải thiện chất lượng tăng trưởng. Việc kiểm soát mức tiêu thụ điện, nước, nguyên liệu; giảm tỷ lệ sản phẩm lỗi; tận dụng phụ phẩm và tối ưu hóa quy trình vận hành có thể đồng thời giúp giảm phát thải và tiết kiệm chi phí sản xuất.

Đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, quá trình chuyển đổi không nhất thiết phải bắt đầu bằng những dự án đầu tư quy mô lớn. Việc kiểm toán năng lượng, rà soát mức tiêu hao nguyên liệu, xác định công đoạn thất thoát và theo dõi lượng chất thải phát sinh đã có thể tạo ra những thay đổi thiết thực. Trên cơ sở dữ liệu thu thập được, doanh nghiệp có thể lựa chọn giải pháp cải tiến phù hợp với điều kiện tài chính và năng lực công nghệ.

Thực tiễn ngành xi-măng cho thấy, tiềm năng của việc chuyển đổi phương thức sản xuất theo hướng kinh tế tuần hoàn. Đây là ngành có mức tiêu thụ năng lượng lớn, đồng thời phát sinh lượng khí nhà kính đáng kể trong quá trình sản xuất clinker. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào nguyên liệu và nhiên liệu truyền thống, các doanh nghiệp đang từng bước sử dụng tro, xỉ, bùn thải, thạch cao nhân tạo và chất thải công nghiệp làm nguồn nguyên liệu thay thế.

Theo các chuyên gia, tỷ lệ sử dụng tro, xỉ làm phụ gia tại các đơn vị thành viên Tổng công ty Xi-măng Việt Nam (VICEM) đạt bình quân hơn 12%, tương đương khoảng 2,3-2,7 triệu tấn mỗi năm. Lượng bùn thải được tận dụng trong phối liệu cũng đạt bình quân khoảng 120.000-135.000 tấn/năm. Việc đưa các nguồn chất thải trở lại quy trình sản xuất không chỉ giảm nhu cầu khai thác tài nguyên thiên nhiên mà còn góp phần hạn chế áp lực xử lý chất thải từ những ngành công nghiệp khác [2].

Tuy nhiên, khả năng nhân rộng các mô hình này vẫn phụ thuộc đáng kể vào điều kiện hạ tầng và cơ chế quản lý. Việc thu gom, phân loại, vận chuyển và chuyển giao chất thải cần có sự phối hợp giữa nhiều chủ thể. Nếu nguồn nguyên liệu thay thế không được cung ứng ổn định hoặc thủ tục môi trường chưa thuận lợi, doanh nghiệp khó khai thác hết công suất của hệ thống công nghệ đã đầu tư.

Bên cạnh đó, đầu tư đổi mới dây chuyền, cải thiện hệ thống xử lý khí thải, thu hồi nhiệt dư và sử dụng thiết bị tiết kiệm năng lượng thường đòi hỏi nguồn vốn lớn. Thời gian thu hồi vốn của một số dự án tương đối dài, trong khi hiệu quả môi trường chưa phải lúc nào cũng được lượng hóa đầy đủ thành lợi ích tài chính. Đây là một trong những nguyên nhân khiến nhiều doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, còn thận trọng khi triển khai các dự án chuyển đổi xanh.

Hoàn thiện chính sách, mở rộng khả năng tiếp cận nguồn lực

Một trong những yêu cầu quan trọng hiện nay là xây dựng hệ thống chính sách đồng bộ, bảo đảm các quy định về môi trường, đầu tư, tài chính và hoạt động sản xuất kinh doanh có sự thống nhất. Thực tế cho thấy, nếu quy định thiếu hướng dẫn cụ thể, thủ tục kéo dài hoặc chưa có cơ chế phối hợp rõ ràng giữa các cơ quan quản lý, doanh nghiệp sẽ phải gánh thêm chi phí tuân thủ và gặp khó khăn khi triển khai dự án.

Đặc biệt, đối với các mô hình kinh tế tuần hoàn, cần tiếp tục hoàn thiện quy chuẩn kỹ thuật, cơ chế quản lý và hướng dẫn thực hiện hoạt động tái sử dụng, tái chế, đồng xử lý chất thải. Việc xác định rõ tiêu chí chất lượng đối với nguyên liệu thứ cấp, điều kiện tiếp nhận và trách nhiệm của các bên trong chuỗi cung ứng sẽ góp phần hình thành thị trường ổn định cho các nguồn tài nguyên tái chế.

Cùng với đó, cần có cơ chế ghi nhận minh bạch hiệu quả giảm phát thải từ hoạt động đổi mới công nghệ, sử dụng năng lượng hiệu quả và tận dụng chất thải. Khi những lợi ích môi trường được lượng hóa và xác nhận theo phương pháp thống nhất, doanh nghiệp sẽ có thêm cơ sở đánh giá hiệu quả đầu tư, tiếp cận các công cụ tài chính xanh và tham gia thị trường carbon.

Đồng thời, Quyết định số 21/2025/QĐ-TTg ngày 4/7/2025 của Thủ tướng Chính phủ quy định tiêu chí môi trường và việc xác nhận dự án đầu tư thuộc danh mục phân loại xanh đã tạo cơ sở quan trọng cho việc nhận diện các dự án đáp ứng yêu cầu môi trường. Quyết định có hiệu lực từ ngày 22/8/2025, góp phần hình thành căn cứ để các tổ chức tín dụng và nhà đầu tư xem xét, đánh giá những dự án có mục tiêu và tác động tích cực đến môi trường [3].

Việc cụ thể hóa các tiêu chí phân loại xanh trong hoạt động tín dụng có ý nghĩa thiết thực đối với doanh nghiệp. Khi có căn cứ thống nhất để xác định dự án xanh, quá trình thẩm định và phân bổ vốn có thể được thực hiện minh bạch hơn. Tuy nhiên, để chính sách phát huy hiệu quả, cần tiếp tục hoàn thiện hướng dẫn kỹ thuật, quy trình xác nhận và phương thức đánh giá hiệu quả môi trường, đồng thời phát triển các sản phẩm tín dụng phù hợp với đặc thù của từng ngành.

Mặt khác, phát triển các công cụ tài chính chuyên biệt cho hoạt động tiết kiệm năng lượng cũng đang là nhân tố được chú trọng. Luật số 77/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả cùng Nghị định số 30/2026/NĐ-CP đã tạo cơ sở pháp lý cho việc xây dựng Quỹ Thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả. Trong năm 2026, Bộ Công Thương tiếp tục tổ chức tham vấn, hoàn thiện phương án thành lập và cơ chế vận hành Quỹ [4].

Theo định hướng, Quỹ được nghiên cứu theo mô hình quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách, hoạt động không vì mục đích lợi nhuận, hướng đến kết nối các nguồn lực trong nước và quốc tế để hỗ trợ doanh nghiệp triển khai giải pháp tiết kiệm năng lượng. Việc kết hợp hỗ trợ tài chính với hỗ trợ kỹ thuật, tư vấn chuẩn bị dự án và nâng cao năng lực quản trị năng lượng có thể góp phần tháo gỡ những khó khăn mà doanh nghiệp đang gặp phải khi đầu tư đổi mới công nghệ [5].

Bên cạnh các công cụ tài chính, những chương trình hỗ trợ trực tiếp cũng cần được triển khai theo hướng thiết thực, phù hợp với quy mô và điều kiện của từng nhóm doanh nghiệp. Quyết định số 926/QĐ-TTg ngày 25/5/2026 của Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Chương trình hỗ trợ kinh doanh bền vững giai đoạn 2026-2030. Đây là cơ sở để thúc đẩy các hoạt động hỗ trợ doanh nghiệp, hộ kinh doanh và hợp tác xã chuyển đổi mô hình kinh doanh theo hướng bền vững [6].

Để các chính sách này đi vào thực tiễn, hoạt động hỗ trợ cần tập trung vào những nhu cầu cụ thể như đánh giá hiện trạng sản xuất, tư vấn lộ trình giảm phát thải, đào tạo nhân lực, chuyển giao công nghệ và kết nối nguồn vốn. Đặc biệt, doanh nghiệp nhỏ và vừa cần được hỗ trợ xây dựng hệ thống theo dõi, đo lường và báo cáo dữ liệu môi trường với chi phí hợp lý. Đây là điều kiện cần thiết để doanh nghiệp vừa cải thiện hiệu quả quản trị, vừa có khả năng chứng minh mức độ đáp ứng tiêu chuẩn của đối tác và thị trường xuất khẩu.

Khi những rào cản về cơ chế, tài chính và hạ tầng từng bước được giải quyết, chuyển đổi xanh sẽ không còn là áp lực tuân thủ mà trở thành động lực đổi mới mô hình sản xuất, nâng cao năng lực cạnh tranh và cải thiện chất lượng tăng trưởng của doanh nghiệp cũng như toàn bộ nền kinh tế./.

Tài liệu tham khảo

[1] Ủy ban châu Âu (2026), Cơ chế CBAM, giai đoạn chính thức từ năm 2026 và các nhóm hàng hóa thuộc phạm vi áp dụng.

[2] Báo Nhân Dân (2026), "Đẩy mạnh sử dụng nguyên liệu thay thế trong ngành xi-măng".

[3] Cổng Thông tin điện tử Chính phủ (2025), Quyết định số 21/2025/QĐ-TTg về tiêu chí môi trường và xác nhận dự án đầu tư thuộc danh mục phân loại xanh.

[4] Cổng TTĐT Bộ Công Thương (2026), "Chính phủ ban hành Nghị định hướng dẫn thi hành Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả".

[5] Bộ Công Thương (2026), "Bộ Công Thương tham vấn Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả".

[6] Cổng Thông tin điện tử Chính phủ (2026), Quyết định số 926/QĐ-TTg ngày 25/5/2026 phê duyệt Chương trình hỗ trợ kinh doanh bền vững giai đoạn 2026-2030.

Nổi bật
    Mới nhất
    Hoàn thiện thể chế, khơi thông nguồn lực thúc đẩy doanh nghiệp chuyển đổi xanh