Hạn chế trẻ dưới 16 tuổi dùng mạng xã hội: Chỉ cấm tương tác đã đủ?

Một bước siết quản lý đối với tài khoản trẻ em

Các cơ quan chức năng đang xem xét sửa đổi quy định về quản lý trẻ em trên mạng xã hội (MXH). Theo Dự thảo Nghị định sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 147/2024/NĐ-CP ngày 09/11/2024 của Chính phủ quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ Internet và thông tin trên mạng, người dùng dưới 16 tuổi vẫn có thể truy cập và xem nội dung trực tuyến, nhưng các nền tảng sẽ phải có giải pháp kỹ thuật để bảo đảm nhóm người dùng này không thể đăng tải nội dung, bình luận, chia sẻ hay bày tỏ cảm xúc trên MXH.

Đây không phải là lần đầu Việt Nam đưa ra quy định nhằm tăng cường bảo vệ trẻ em trên không gian mạng. Theo đó, từ năm 2024, trẻ dưới 16 tuổi khi sử dụng tài khoản MXH đã phải được cha mẹ hoặc người giám hộ hợp pháp đăng ký và chịu trách nhiệm giám sát. So với quy định hiện hành, Dự thảo mới đi thêm một bước khi giới hạn khả năng tương tác của nhóm người dùng này.

Theo TS. Gordon Ingram, giảng viên cấp cao ngành Tâm lý học tại Đại học (ĐH) RMIT Việt Nam, đây có thể được xem là một giải pháp trung gian giữa hai lựa chọn cực đoan: cấm hoàn toàn trẻ em sử dụng MXH hoặc cho phép các em sử dụng mà không có bất kỳ giới hạn nào.

Giảm rủi ro trực tuyến nhưng cũng có thể tạo ra hệ quả ngoài mong muốn

Một trong những lợi ích rõ nhất của việc hạn chế tương tác là giảm "dấu chân số" của trẻ em trên môi trường mạng.

Theo TS. Gordon Ingram, khi trẻ không đăng tải hay để lại nhiều thông tin cá nhân trên MXH, nguy cơ trở thành mục tiêu của các đối tượng xấu cũng giảm theo. Điều này bao gồm các hành vi dụ dỗ tình dục, lừa đảo tài chính hoặc cực đoan hóa trên không gian mạng.

Bên cạnh đó, việc chỉ sử dụng MXH theo cách thụ động cũng có thể làm giảm mức độ phụ thuộc vào nền tảng, bởi trẻ sẽ ít nhận được những "phần thưởng" từ lượt thích, bình luận hay các tương tác xã hội trực tuyến - những yếu tố thường tạo cảm giác hưng phấn và khiến người dùng muốn quay trở lại.

Tuy nhiên, vị chuyên gia cũng lưu ý cách tiếp cận này không hoàn toàn không có mặt trái.

Theo ông, nhiều nghiên cứu trong lĩnh vực tâm lý học chỉ ra việc sử dụng MXH một cách thụ động, hay còn gọi là doomscrolling, đôi khi còn gây ảnh hưởng tiêu cực hơn so với việc sử dụng chủ động. Nếu việc chủ động tương tác có thể giúp hình thành các mối quan hệ xã hội và duy trì kết nối với người khác, thì việc chỉ lướt xem nội dung liên tục lại dễ trở thành hoạt động tiêu tốn thời gian nhưng mang lại ít giá trị.

Một hệ quả khác cũng được đặt ra là khả năng người dùng trẻ tuổi tìm cách vượt qua các giới hạn mới. Một số thanh thiếu niên có thể tạo tài khoản với thông tin của người trưởng thành hoặc chuyển sang những nền tảng khác và các nhóm kín, nơi cha mẹ cũng như người giám hộ khó theo dõi hoạt động hơn.

Khi đó, những cơ chế bảo vệ vốn được thiết kế riêng cho tài khoản trẻ em, chẳng hạn như thiết lập quyền riêng tư nghiêm ngặt hoặc hạn chế liên hệ từ người lạ, có thể không còn được áp dụng.

Thách thức không nằm ở quy định, mà ở cách thực thi

Ở góc độ công nghệ, TS. Huo Chong Ling, giảng viên cấp cao ngành Kỹ thuật phần mềm tại ĐH RMIT Việt Nam, cho rằng việc người dùng tìm cách "lách luật" là điều không xa lạ trong lĩnh vực an ninh mạng.

Theo ông, khi các biện pháp kiểm soát trở nên quá cứng nhắc hoặc thiếu tính khả thi, người dùng thường sẽ tìm cách vượt qua những rào cản đó. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc nên từ bỏ các quy định bảo vệ trẻ em.

TS. Ling ví dụ rằng, các quốc gia không xóa bỏ giới hạn tốc độ chỉ vì vẫn có người điều khiển phương tiện vượt quá tốc độ cho phép. Thay vào đó, họ cải thiện công tác thực thi và ứng dụng công nghệ để tăng hiệu quả quản lý. Nguyên tắc tương tự cũng cần được áp dụng đối với MXH.

Điều đó đồng nghĩa các quy định mới cần đi kèm những giải pháp như xác minh độ tuổi hiệu quả hơn, tăng trách nhiệm của các nền tảng và sự tham gia của phụ huynh trong quá trình giám sát trẻ.

Cần nhiều lớp bảo vệ thay vì chỉ giới hạn quyền tương tác

Theo TS. Ling, việc chỉ tập trung vào quyền đăng bài hay bình luận chưa đủ để giải quyết những rủi ro mà trẻ em phải đối mặt trên môi trường số.

Ông cho rằng không phải mọi hình thức tương tác trực tuyến đều mang tính tiêu cực. Một học sinh chia sẻ tác phẩm của mình với bạn bè có bản chất hoàn toàn khác với việc trao đổi cùng người lạ trong một nhóm công khai trên MXH. Vì vậy, việc cấm mọi hình thức tương tác sẽ khó phân biệt được những trường hợp này.

Theo vị chuyên gia, vấn đề đáng quan tâm hơn là trẻ đang tương tác với ai và tiếp xúc với loại nội dung nào. Các nguy cơ như bắt nạt trực tuyến, lừa đảo, người lạ tiếp cận hoặc các thuật toán liên tục đề xuất nội dung độc hại đều có thể gây tác động lớn hơn nhiều so với việc trẻ để lại một bình luận.

Để giảm những rủi ro này, các nền tảng có thể tích hợp nhiều biện pháp bảo vệ ngay từ khâu thiết kế, chẳng hạn thiết lập tài khoản riêng tư mặc định, chặn tin nhắn từ người lạ, kiểm soát quyền bình luận, ứng dụng AI để phát hiện hành vi bắt nạt hoặc dụ dỗ trực tuyến, đồng thời cung cấp công cụ giám sát dành cho phụ huynh và các tính năng nhắc nghỉ giải lao khi sử dụng MXH.

Mục tiêu cuối cùng không phải là ngăn trẻ em sử dụng MXH, mà là tạo ra một môi trường trực tuyến an toàn hơn để các em vẫn có thể tiếp cận thông tin và những nội dung giáo dục hữu ích.

Ở góc độ xây dựng chính sách, TS. Gordon Ingram cũng lưu ý kinh nghiệm triển khai lệnh cấm MXH tại Australia cho thấy một vấn đề khác cần được quan tâm là tiếng nói của chính trẻ em và thanh thiếu niên thường chưa được lắng nghe đầy đủ trong quá trình xây dựng quy định.

Vị tiến sĩ này nhận định, khi xem xét các chính sách mới, cần tạo điều kiện để trẻ em, đặc biệt là những nhóm dễ bị tổn thương, được tham gia một cách có ý nghĩa vào các cuộc thảo luận về những quy định sẽ tác động trực tiếp đến đời sống số của các em. Điều này không chỉ giúp chính sách sát với thực tế hơn mà còn góp phần xây dựng một môi trường mạng an toàn và phù hợp hơn với nhu cầu của người dùng trẻ tuổi./.