Dữ liệu và năng lượng sạch thúc đẩy chuyển đổi xanh trong sản xuất

Điện khí hóa và năng lượng xanh: Từ thiết bị đến vận hành

CĐX đang đặt ra những yêu cầu mới đối với hoạt động sản xuất, từ kiểm soát chi phí năng lượng đến quản lý phát thải khí nhà kính và minh bạch thông tin môi trường. Trong bối cảnh đó, DN không chỉ cần đầu tư công nghệ mà còn phải đổi mới cách thức quản trị, dựa trên dữ liệu và các mục tiêu cải thiện có thể theo dõi.

Theo hướng tiếp cận này, DN cần xem xét đồng thời nhiều yếu tố: mức tiêu thụ năng lượng, nguồn phát thải trong quá trình vận hành, đặc điểm thiết bị, dữ liệu hoạt động và yêu cầu của thị trường. Việc xác định rõ hiện trạng sẽ giúp DN lựa chọn giải pháp phù hợp với điều kiện sản xuất, thay vì đầu tư dàn trải hoặc triển khai các biện pháp thiếu cơ sở đánh giá. CĐX vì vậy không chỉ là câu chuyện thay đổi công nghệ. Đây còn là quá trình thiết lập phương thức quản trị có khả năng đo lường, theo dõi và cải thiện hiệu quả sử dụng tài nguyên trong dài hạn.

Một trong những hướng được đề cập trong mô hình quản trị sản xuất bền vững là điện khí hóa thiết bị. Việc thay thế một số thiết bị sử dụng nhiên liệu trực tiếp bằng thiết bị chạy điện, chẳng hạn xe nâng điện trong nhà máy, có thể giúp DN giảm việc sử dụng nhiên liệu tại nơi vận hành, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc quản lý tiêu thụ năng lượng [1].

Tuy nhiên, hiệu quả giảm phát thải của điện khí hóa còn phụ thuộc vào nguồn điện sử dụng, hiệu suất thiết bị, phương thức vận hành và cách tổ chức sạc. Vì vậy, DN cần đánh giá tổng thể trước khi quyết định đầu tư, thay vì chỉ căn cứ vào việc chuyển từ nhiên liệu sang điện.

Bên cạnh điện khí hóa, điện mặt trời mái nhà cũng có thể là một phương án để DN xem xét trong lộ trình chuyển đổi năng lượng. Tùy điều kiện mặt bằng, biểu đồ phụ tải, khả năng đầu tư và cơ chế áp dụng, nguồn điện mặt trời có thể hỗ trợ đáp ứng một phần nhu cầu điện tại chỗ, góp phần giảm phụ thuộc vào điện mua từ bên ngoài trong những khoảng thời gian phù hợp.

Việc phối hợp giữa nguồn năng lượng, thiết bị và kế hoạch vận hành là yếu tố quan trọng để nâng cao hiệu quả sử dụng điện. Chẳng hạn, DN có thể xem xét thời điểm sạc xe nâng, lịch vận hành thiết bị và thời điểm nguồn điện mặt trời phát ra để bố trí phụ tải hợp lý. Cách làm này cần dựa trên dữ liệu thực tế của nhà máy và được đánh giá về tính khả thi kỹ thuật, kinh tế.

Ngoài ra, mô hình triển khai theo hướng hạn chế vốn đầu tư ban đầu, hay còn gọi là “zero-CAPEX” [1], là phương án DN cần xem xét kỹ về cơ chế hợp tác, chi phí trong suốt thời gian thực hiện, trách nhiệm vận hành và các điều khoản hợp đồng. Mức độ phù hợp của mô hình phụ thuộc vào điều kiện cụ thể, không đồng nghĩa mọi dự án đều không phát sinh chi phí hoặc chắc chắn mang lại hiệu quả tài chính.

Quản lý dữ liệu phát thải làm nền tảng cho quyết định

Nếu điện khí hóa và sử dụng năng lượng xanh là những giải pháp có thể tác động đến hoạt động sản xuất, thì dữ liệu là cơ sở để DN xác định vấn đề, theo dõi tiến độ và đánh giá kết quả chuyển đổi.

Trong kiểm kê khí nhà kính, DN cần thu thập các dữ liệu hoạt động liên quan, như lượng nhiên liệu tiêu thụ, điện năng sử dụng và những nguồn phát thải phù hợp với phạm vi kiểm kê. Từ đó, đơn vị thực hiện lựa chọn phương pháp tính và hệ số phát thải tương ứng để xác định lượng phát thải theo yêu cầu áp dụng.

Quyết định số 2626/QĐ-BTNMT năm 2022 của Bộ Tài nguyên và Môi trường công bố danh mục hệ số phát thải phục vụ kiểm kê khí nhà kính là một tài liệu kỹ thuật có thể tham khảo trong quá trình này [2]. Khi áp dụng, DN cần đối chiếu phạm vi, lĩnh vực và hướng dẫn hiện hành để lựa chọn hệ số phù hợp, không mặc định một hệ số có thể dùng chung cho mọi hoạt động.

Bên cạnh kiểm kê khí nhà kính, quản lý dữ liệu còn giúp DN theo dõi xu hướng tiêu thụ năng lượng, so sánh hiệu quả giữa các giai đoạn và nhận diện những khâu có khả năng cải thiện. Khi dữ liệu được thu thập nhất quán, DN có thể xây dựng cơ sở để xác định mục tiêu giảm phát thải, đánh giá hiệu quả của các giải pháp và cung cấp thông tin phục vụ yêu cầu báo cáo.

Kết hợp công nghệ, dữ liệu và lộ trình thực hiện

Để mô hình quản trị sản xuất bền vững phát huy hiệu quả, DN cần kết nối các giải pháp kỹ thuật với hệ thống quản lý và mục tiêu vận hành. Điện khí hóa thiết bị, phát triển nguồn điện sạch và theo dõi dữ liệu phát thải nên được xem xét trong cùng một lộ trình, có đánh giá hiện trạng và thứ tự ưu tiên rõ ràng.

Trước hết, DN cần rà soát mức tiêu thụ năng lượng, nguồn phát thải và đặc điểm hoạt động của từng bộ phận. Tiếp đó, đơn vị có thể xác định những giải pháp khả thi, đánh giá chi phí đầu tư và vận hành, đồng thời thiết lập chỉ số để theo dõi kết quả. Dữ liệu cần được cập nhật định kỳ, có người chịu trách nhiệm và có quy trình kiểm tra nhằm hạn chế sai lệch.

Với các DN tham gia chuỗi cung ứng có yêu cầu cao về môi trường, việc chuẩn hóa dữ liệu còn giúp nâng cao khả năng đáp ứng yêu cầu cung cấp thông tin từ đối tác. Những dữ liệu đáng tin cậy có thể hỗ trợ quá trình báo cáo môi trường, đánh giá vòng đời sản phẩm (LCA) hoặc đáp ứng các yêu cầu liên quan đến phát thải trong thương mại, tùy thuộc vào thị trường và quy định áp dụng.

Dù vậy, không nên xem việc số hóa dữ liệu là mục tiêu độc lập. Giá trị của hệ thống quản lý nằm ở khả năng hỗ trợ ra quyết định: xác định khâu tiêu thụ năng lượng lớn, lựa chọn giải pháp phù hợp, theo dõi mức cải thiện và điều chỉnh kế hoạch khi kết quả thực tế chưa đạt kỳ vọng.

Mô hình kết hợp điện khí hóa và quản lý dữ liệu cho thấy CĐX trong DN sản xuất cần được triển khai trên cả phương diện công nghệ lẫn quản trị. Các giải pháp về năng lượng có thể tạo ra thay đổi trong vận hành, trong khi dữ liệu giúp DN nhận diện hiện trạng, đo lường kết quả và xây dựng kế hoạch cải thiện trên cơ sở cụ thể.

Tuy nhiên, hiệu quả thực tế phụ thuộc vào điều kiện từng cơ sở sản xuất, chất lượng dữ liệu, nguồn năng lượng, năng lực vận hành và khả năng đầu tư. DN cần đánh giá đầy đủ các yếu tố này trước khi lựa chọn mô hình, đồng thời theo dõi kết quả sau triển khai để bảo đảm giải pháp phù hợp với mục tiêu và nguồn lực.

Trong tiến trình thực hiện tăng trưởng xanh, cách tiếp cận dựa trên dữ liệu và cải tiến liên tục có thể giúp DN từng bước nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, quản lý phát thải và củng cố năng lực đáp ứng yêu cầu của thị trường. Đây cũng là cơ sở để CĐX trở thành một phần trong hoạt động quản trị thường xuyên, thay vì chỉ là những dự án riêng lẻ.

Tài liệu tham khảo:

[1] Nguyễn Thị Cẩm Tiên (2026), "Mô hình quản trị sản xuất bền vững - Điện khí hóa và quản lý dữ liệu", Techmart Công nghệ Xanh và Tuần hoàn TP.HCM, ngày 21/5/2026.

[2] Bộ Tài nguyên và Môi trường (2022), Quyết định số 2626/QĐ-BTNMT về việc công bố danh mục hệ số phát thải phục vụ kiểm kê khí nhà kính, ban hành tháng 10/2022.