Đổi mới sáng tạo mở đường cho các giải pháp tuần hoàn rác thải nhựa

Từ bài toán môi trường đến cơ hội đổi mới sáng tạo

Ô nhiễm nhựa đang đặt ra yêu cầu phải tìm kiếm những cách tiếp cận mới, không chỉ tập trung xử lý chất thải sau phát sinh mà hướng tới can thiệp vào nhiều mắt xích của chuỗi giá trị. Trong bối cảnh đó, ĐMST có thể trở thành công cụ quan trọng để kết nối mục tiêu bảo vệ môi trường với phát triển kinh doanh, công nghệ và kinh tế tuần hoàn.

Tại Diễn đàn và Triển lãm Quốc tế ĐMST InnoEx 2026 diễn ra ngày 20/8/2026 tại TP. Hồ Chí Minh, 11 dự án ĐMST của Việt Nam đã trình diễn các giải pháp có khả năng nhân rộng nhằm giải quyết vấn đề ô nhiễm nhựa.

Đây là những dự án tham gia Chương trình ĐMST mảng Nhựa (Plastics Innovation Programme - PIP) do Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) triển khai, với sự hỗ trợ từ Phân quỹ Chương trình Nghị sự 2030 vì sự Phát triển bền vững thuộc Quỹ Hòa bình và Phát triển Liên hợp quốc (UNPDF) và Quỹ Coca-Cola Foundation.

Trước khi trình diễn, các dự án đã trải qua 2 tháng ươm tạo và 9 tháng tăng tốc. Điểm đáng chú ý là phạm vi giải pháp không tập trung vào một công đoạn riêng lẻ, mà tiếp cận nhiều mắt xích của chuỗi giá trị nhựa, từ thu gom, phân loại, tái sử dụng, tái chế đến thay đổi hành vi. Các sáng kiến thí điểm đã giúp ngăn ngừa, thu gom, tái chế hoặc xử lý đúng quy chuẩn hơn 750 tấn rác thải nhựa.

Song song với kết quả trực tiếp này, các dự án còn thử nghiệm những cách tiếp cận mới về vật liệu thay thế, hệ thống dữ liệu số, mô hình kinh tế tuần hoàn, công nghệ cải tiến và cơ chế tài chính đổi mới.

Những kết quả trên cho thấy, ĐMST trong lĩnh vực môi trường đang được mở rộng theo hướng đa chiều. Thay vì chỉ coi rác thải là vấn đề cần xử lý, một số mô hình đang tìm cách biến dòng vật liệu sau sử dụng thành nguồn lực cho chu trình sản xuất mới; ứng dụng công nghệ để cải thiện khả năng thu gom, phân loại và quản lý; đồng thời hình thành các phương thức kinh doanh có khả năng tạo giá trị từ hoạt động tuần hoàn.

Tạo không gian thử nghiệm để giải pháp có thể nhân rộng

Một trong những vấn đề của ĐMST là khoảng cách từ ý tưởng đến ứng dụng thực tế. Một giải pháp có thể chứng minh tính khả thi về kỹ thuật trong phạm vi nhỏ nhưng chưa chắc đủ điều kiện để vận hành ở quy mô thị trường. Vì vậy, bên cạnh công nghệ, các dự án cần môi trường thử nghiệm, nguồn lực, đối tác và khả năng tiếp cận thị trường.

Từ góc độ địa phương, TP. Hồ Chí Minh thể hiện định hướng tạo điều kiện để các mô hình mới được thử nghiệm trong thực tế.

Phát biểu tại sự kiện, ông Nguyễn Văn Được, Chủ tịch UBND TP. Hồ Chí Minh cho biết: TP. Hồ Chí Minh sẵn sàng "đi trước, làm mẫu", triển khai thí điểm các ý tưởng ĐMST, đồng hành cùng các tổ chức trong nước và quốc tế, các doanh nghiệp (DN) và nhà khoa học trong các giải pháp nhằm tăng cường kiểm soát và hạn chế rác thải nhựa, giảm phát thải.

"Thành phố sẵn sàng tạo điều kiện cho các đợt thử nghiệm có kiểm soát về mô hình thu gom, tái chế và tuần hoàn rác thải, bằng cách lựa chọn các khu vực phù hợp để thí điểm với quy mô đủ lớn nhằm xác thực tính hiệu quả và từng bước nhân rộng", Chủ tịch Nguyễn Văn Được nhấn mạnh.

Cách tiếp cận này đặc biệt có ý nghĩa đối với các sáng kiến môi trường. Khác với nhiều sản phẩm công nghệ có thể thử nghiệm trong phạm vi DN, các mô hình thu gom, tái chế và tuần hoàn chất thải thường liên quan đồng thời đến người dân, DN, hạ tầng đô thị và cơ chế quản lý. Vì vậy, việc có địa bàn đủ lớn để kiểm chứng hiệu quả là điều kiện quan trọng trước khi một mô hình được xem xét nhân rộng.

Kết nối đổi mới sáng tạo với nguồn vốn và thị trường

Để giải quyết “khoảng trống” giữa thử nghiệm và thương mại hóa, Chương trình ĐMST mảng Nhựa đã kết nối các nhà ĐMST với nhà đầu tư, DN và các đối tác chiến lược. Sự hỗ trợ ban đầu giúp các dự án có điều kiện thử nghiệm ý tưởng, xây dựng bằng chứng thực nghiệm và chứng minh tính khả thi. Đây là nền tảng để đánh giá một giải pháp có đủ khả năng tự chủ, mở rộng quy mô và tạo giá trị lâu dài hay không.

Tại Demo Day, quá trình kết nối đã bước đầu được cụ thể hóa bằng các thỏa thuận hợp tác, trong đó có sự hợp tác giữa nền tảng số LoopNet của CEL với TPC Distribution Việt Nam và giữa mô hình Xe tải Cyan (Cyan Truck) của MAB với Rogo Solutions.

Với sự hỗ trợ kỹ thuật từ Trung tâm Hỗ trợ Thanh niên Khởi nghiệp (BSSC), nay là Trung tâm Khởi nghiệp Sáng tạo TP. Hồ Chí Minh (SIHUB), cùng Công ty CP Xúc tiến Đầu tư và Hỗ trợ DN (IBP), các đội tham gia cũng có cơ hội tiếp cận Green Innovation Fellowship và nền tảng kết nối đầu tư tại InnoEx 2026.

Các kết nối này mở ra khả năng để dự án tiếp tục tiếp xúc với nhà đầu tư, đối tác trong hệ sinh thái và những chương trình hỗ trợ khác sau khi giai đoạn tăng tốc kết thúc.

Bà Ramla Khalidi, Trưởng đại diện thường trú UNDP tại Việt Nam nhấn mạnh: Những nhà ĐMST này đã chứng minh rằng các giải pháp môi trường cũng có thể tạo ra cơ hội kinh tế, củng cố sức mạnh cộng đồng và thúc đẩy quá trình chuyển đổi của Việt Nam hướng tới nền kinh tế tuần hoàn.

Tuy nhiên, bà Ramla Khalidi cho rằng chỉ riêng ĐMST là chưa đủ. Các giải pháp thành công cần phải được kết nối với nguồn vốn đầu tư, chính sách và các mối quan hệ đối tác để có thể vượt ra khỏi quy mô thí điểm và tạo ra tác động ở quy mô lớn.

Thông điệp này cho thấy một yêu cầu quan trọng đối với hệ sinh thái ĐMST: công nghệ hay ý tưởng mới chỉ là điểm khởi đầu. Để tạo ra tác động, ĐMST cần được đặt trong một hệ thống bao gồm cơ chế chính sách, DN, thị trường, nguồn vốn và mạng lưới đối tác.

Đưa sáng kiến đổi mới sáng tạo đến gần hơn với chính sách

Đối với lĩnh vực môi trường, vai trò của chính sách càng trở nên quan trọng bởi thị trường chất thải và tái chế chịu tác động trực tiếp từ các quy định quản lý, tiêu chuẩn kỹ thuật, trách nhiệm của nhà sản xuất cũng như cơ chế tổ chức thu gom và xử lý. Vì vậy, kết nối các sáng kiến với quá trình xây dựng và triển khai chính sách là một trong những điều kiện để những mô hình đã chứng minh hiệu quả có cơ hội được áp dụng rộng rãi hơn.

Ông Nguyễn Đỗ Anh Tuấn, Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT) cho biết: Bộ NN&MT mong muốn tiếp tục phối hợp với TP. Hồ Chí Minh, UNDP và các đối tác để tạo điều kiện kết nối các sáng kiến ĐMST với quá trình xây dựng và triển khai chính sách, đồng thời thúc đẩy sự tham gia của DN và các nhà đầu tư, để những giải pháp có tiềm năng có thể từng bước được đưa vào thực tiễn và nhân rộng.

Sự kết nối giữa ĐMST và chính sách có thể tạo ra tác động theo hai chiều. Chính sách cung cấp hành lang và động lực để các mô hình mới phát triển; ngược lại, kết quả thử nghiệm thực tế của các sáng kiến có thể cung cấp thêm bằng chứng về tính khả thi, hiệu quả và những vướng mắc cần xử lý khi chính sách được triển khai.

Hình thành thế hệ doanh nghiệp kinh tế tuần hoàn mới

Kết quả bước đầu của Chương trình ĐMST mảng Nhựa cho thấy xử lý ô nhiễm nhựa không nhất thiết chỉ được tiếp cận như một khoản chi phí môi trường. Nếu có công nghệ phù hợp, mô hình kinh doanh khả thi và hệ sinh thái hỗ trợ, những dòng vật liệu từng bị xem là chất thải có thể được đưa trở lại chu trình kinh tế, đồng thời tạo thêm giá trị mới.

Điểm đáng chú ý của 11 dự án không chỉ nằm ở lượng rác thải đã được ngăn ngừa, thu gom, tái chế hoặc xử lý đúng quy chuẩn, mà còn ở việc thử nghiệm nhiều hướng tiếp cận khác nhau: vật liệu thay thế, dữ liệu số, công nghệ cải tiến, mô hình kinh tế tuần hoàn và cơ chế tài chính đổi mới.

Sự đa dạng đó phản ánh tính phức tạp của bài toán rác thải nhựa. Không một công nghệ hay mô hình đơn lẻ nào có thể xử lý toàn bộ vấn đề. Một hệ sinh thái giải pháp, trong đó các sáng kiến tác động vào những mắt xích khác nhau của chuỗi giá trị, có thể tạo ra hiệu quả tổng hợp lớn hơn.

Từ giai đoạn ươm tạo, tăng tốc đến kết nối đầu tư và đối tác, Chương trình ĐMST mảng Nhựa cũng cho thấy một hướng tiếp cận trong hỗ trợ đổi mới sáng tạo: không chỉ giúp dự án hình thành giải pháp mà còn tạo điều kiện để kiểm chứng, kết nối và chuẩn bị cho quá trình mở rộng quy mô.

Khi Việt Nam thúc đẩy phát triển kinh tế tuần hoàn, những mô hình như vậy có thể đóng vai trò là “phòng thử nghiệm” cho các giải pháp mới. Tuy nhiên, khả năng nhân rộng sẽ phụ thuộc vào mức độ kết nối giữa sáng kiến với chính sách, thị trường, DN, nguồn vốn và nhu cầu thực tế.

Nếu những kết nối này được duy trì sau giai đoạn tăng tốc, các dự án ĐMST về nhựa không chỉ góp phần giải quyết một vấn đề môi trường cụ thể, mà còn có thể trở thành một bộ phận của hệ sinh thái DN kinh tế tuần hoàn đang hình thành tại Việt Nam./.