Điện ảnh trước bước ngoặt AI: Cơ hội sáng tạo và bài toán sở hữu trí tuệ

Những xu hướng này cũng là nội dung được nhiều nhà quản lý, chuyên gia, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp quan tâm tại hội thảo “Trí tuệ nhân tạo, công nghệ số và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trong điện ảnh” diễn ra tại Đà Nẵng mới đây.

Hội thảo nằm trong khuôn khổ Liên hoan Phim châu Á Đà Nẵng (DANAFF) lần thứ IV.

Điện ảnh bước vào thời đại dồi dào năng lực sáng tạo

AI đang làm thay đổi sâu sắc ngành công nghiệp điện ảnh toàn cầu khi tham gia ngày càng nhiều vào quá trình sáng tạo, sản xuất và phát hành tác phẩm. Nếu như trước đây AI chủ yếu được sử dụng để hỗ trợ một số khâu kỹ thuật thì nay công nghệ này đã hiện diện ở hầu hết các mắt xích của chuỗi giá trị điện ảnh, từ phát triển ý tưởng, xây dựng kịch bản, thiết kế bối cảnh, tạo hiệu ứng hình ảnh, xử lý hậu kỳ đến phân tích dữ liệu khán giả và tối ưu hoạt động phát hành.

Không chỉ giúp rút ngắn thời gian sản xuất và giảm chi phí, AI còn mở ra cơ hội để nhiều nhà làm phim, đặc biệt là các đơn vị độc lập và những nhà sáng tạo trẻ, tiếp cận các công cụ làm phim hiện đại với chi phí hợp lý hơn.

Sự phát triển của AI cũng đang làm thay đổi tư duy phát triển của ngành điện ảnh. Thay vì phụ thuộc chủ yếu vào nguồn lực tài chính hay quy mô ê-kíp sản xuất, nhiều công đoạn có thể được tối ưu nhờ các công cụ AI tạo sinh, từ phác thảo ý tưởng, dựng storyboard, tạo bối cảnh ảo, phục dựng hình ảnh đến xử lý kỹ xảo và hỗ trợ lồng tiếng, phụ đề.

Điều này không chỉ nâng cao năng suất sáng tạo mà còn góp phần mở rộng cơ hội tiếp cận công nghệ cho các doanh nghiệp điện ảnh, thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong toàn ngành.

Từ góc độ quản lý, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VH,TT&DL) Nguyễn Huy Dũng cho rằng AI đang mở ra cơ hội để điện ảnh Việt Nam nâng cao năng lực sáng tạo và năng lực cạnh tranh trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ.

Theo Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng, thị trường điện ảnh trong nước đang có những tín hiệu phát triển tích cực, tạo nền tảng thuận lợi để đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ vào hoạt động sản xuất và phát hành phim.

Dẫn số liệu về thị trường điện ảnh Việt Nam, Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng cho biết năm 2025 doanh thu phòng vé đạt gần 5.600 tỷ đồng, với hơn 70 triệu lượt vé được bán ra; phim Việt chiếm khoảng 62% thị phần phòng vé, đồng thời có hơn 50 bộ phim Việt được phát hành trong năm - mức cao nhất trong gần một thập kỷ. Đây không chỉ là tín hiệu tích cực của thị trường điện ảnh mà còn cho thấy dư địa lớn để ngành tiếp tục khai thác thành tựu của khoa học, công nghệ nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm và mở rộng quy mô phát triển.

Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng cho rằng, điện ảnh đang bước từ thời đại khan hiếm công cụ sang thời đại dồi dào năng lực sáng tạo. Công nghệ AI đang góp phần thu hẹp khoảng cách về nguồn lực giữa các đơn vị sản xuất, giúp nhiều nhà sáng tạo có điều kiện tiếp cận những công cụ trước đây đòi hỏi chi phí rất lớn. Tuy nhiên, ông cũng nhấn mạnh AI chỉ thực sự phát huy giá trị khi được ứng dụng để giải quyết những bài toán thực tiễn của ngành điện ảnh.

“Không nên chạy theo AI chỉ để chứng minh rằng mình cũng có AI. Công nghệ chỉ tạo ra khả năng, còn năng lực cạnh tranh chỉ hình thành khi chúng ta lựa chọn đúng bài toán, có dữ liệu đúng, quy trình đúng và cơ chế đo lường phù hợp”, Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng cho biết.

Có thể thấy, AI đang tạo ra cơ hội chưa từng có để điện ảnh nâng cao năng suất sáng tạo và mở rộng không gian phát triển. Tuy nhiên, khi công nghệ có thể tạo lập hoặc tái tạo hình ảnh, âm thanh, giọng nói, thậm chí mô phỏng phong cách sáng tác với độ chính xác ngày càng cao, ranh giới giữa sáng tạo của con người và nội dung do AI tạo ra cũng trở nên phức tạp hơn. Điều này không chỉ đặt ra những vấn đề về đạo đức nghề nghiệp mà còn làm xuất hiện nhiều thách thức mới trong việc xác lập, thực thi và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.

Chính vì vậy, cùng với việc thúc đẩy ứng dụng AI, nhiều chuyên gia cho rằng cần xây dựng một cơ chế pháp lý đủ linh hoạt để khuyến khích đổi mới sáng tạo nhưng vẫn bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các tác giả, nhà sản xuất và các chủ thể quyền. Đây cũng là điều kiện quan trọng để AI thực sự trở thành động lực phát triển của ngành điện ảnh trong kỷ nguyên số, thay vì tạo ra những rào cản và tranh chấp mới về sở hữu trí tuệ.

Bảo vệ sở hữu trí tuệ để AI phát huy giá trị

Không chỉ mở ra không gian sáng tạo mới cho điện ảnh, AI cũng đặt ra những thách thức chưa từng có đối với việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Khác với các hình thức sao chép truyền thống, AI tạo sinh có khả năng tạo ra và xử lý nhiều nội dung số, làm xuất hiện những vấn đề mới trong bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đối với các tác phẩm điện ảnh.

Từ góc độ nghiên cứu, PGS. TS Nguyễn Thị Thu Phương, Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam, cho rằng AI và truyền thông số đang làm thay đổi căn bản cách thức hình thành và lan tỏa giá trị của điện ảnh. Nếu trước đây sức ảnh hưởng của một bộ phim chủ yếu được tạo nên thông qua hệ thống rạp chiếu và các kênh phát hành truyền thống thì hiện nay, một tác phẩm có thể tiếp tục tồn tại dưới nhiều hình thức khác nhau trên môi trường số, từ video ngắn, hình ảnh, đoạn trích cho đến dữ liệu được khai thác để phục vụ các hệ thống AI.

Theo PGS. TS Nguyễn Thị Thu Phương, chính sự thay đổi này khiến khái niệm bảo vệ bản quyền trong điện ảnh cũng cần được nhìn nhận theo cách tiếp cận mới. Không chỉ bảo vệ một bộ phim hoàn chỉnh, việc bảo vệ dữ liệu hình ảnh, dữ liệu sáng tạo và các giá trị được hình thành trong suốt vòng đời của tác phẩm sẽ ngày càng trở nên quan trọng.

Đáng chú ý, PGS. TS Nguyễn Thị Thu Phương nhấn mạnh: “Trong môi trường AI và truyền thông số, mất quyền kiểm soát dữ liệu hình ảnh đồng nghĩa với nguy cơ suy giảm quyền biểu đạt văn hóa”.

Theo PGS. TS Nguyễn Thị Thu Phương, một quốc gia có thể sở hữu kho dữ liệu điện ảnh phong phú nhưng vẫn đánh mất lợi thế nếu các dữ liệu đó bị khai thác hoặc tái cấu trúc bởi các nền tảng và hệ thống AI nằm ngoài khả năng kiểm soát. Vì vậy, cùng với phát triển hạ tầng số, cần xây dựng hệ thống dữ liệu điện ảnh có khả năng quản lý, kết nối và bảo vệ tài sản trí tuệ ngay từ đầu.

Ở góc độ quản lý địa phương, Phó Chủ tịch UBND TP. Đà Nẵng Nguyễn Thị Anh Thi cho rằng AI đang mở ra nhiều cơ hội để nâng cao chất lượng sáng tạo, sản xuất và quảng bá tác phẩm điện ảnh. Tuy nhiên, công nghệ chỉ thực sự tạo ra giá trị khi được phát triển trên nền tảng tôn trọng quyền tác giả và quyền sở hữu trí tuệ. Theo bà, việc ứng dụng AI cần đi đôi với hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các nghệ sĩ, nhà sản xuất và các chủ thể quyền, qua đó tạo môi trường sáng tạo lành mạnh và khuyến khích đầu tư vào ngành công nghiệp điện ảnh.

Có thể thấy, AI đang mở rộng giới hạn của hoạt động sáng tạo bằng những công cụ và phương thức hoàn toàn mới. Song, càng mở rộng không gian sáng tạo, yêu cầu bảo vệ tài sản trí tuệ càng trở nên cấp thiết. Nếu không có cơ chế quản trị phù hợp, chính những lợi thế mà AI mang lại có thể trở thành nguy cơ làm gia tăng tranh chấp bản quyền, ảnh hưởng đến quyền và lợi ích của người sáng tạo.

Đối với Việt Nam, phát triển điện ảnh trong kỷ nguyên AI không chỉ là câu chuyện ứng dụng công nghệ mới, mà còn là quá trình hoàn thiện đồng bộ thể chế, hạ tầng dữ liệu và cơ chế thực thi quyền sở hữu trí tuệ. Đây cũng là điều kiện quan trọng để AI phát huy vai trò là công cụ thúc đẩy đổi mới sáng tạo, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của điện ảnh Việt Nam trong kỷ nguyên số./.