“Đánh thức” Ngải trắng - Hành trình đưa dược liệu bản địa thành sản phẩm chăm sóc sức khỏe hiện đại

Ở nhiều vùng nông thôn Việt Nam, Ngải trắng từng chỉ được biết đến như một cây thuốc dân gian. Thân rễ thơm nồng, vị cay ấm, thường được dùng trong các bài thuốc hỗ trợ giảm đau, kháng viêm hay cải thiện tiêu hóa.

Ít ai nghĩ rằng loài cây Ngải trắng, tên khoa học Curcuma aromatica Salisb., thuộc họ Gừng (Zingiberaceae) - lại đang được nghiên cứu bài bản để trở thành nguồn nguyên liệu cho sản phẩm chăm sóc sức khỏe theo tiêu chuẩn hiện đại.

Sự chuyển mình của Ngải trắng phản ánh xu hướng chung: Thay vì chỉ khai thác dược liệu ở dạng thô, các nhà khoa học đang hướng tới chuẩn hóa quy trình trồng trọt, chiết xuất và bào chế, nhằm bảo đảm hiệu quả và an toàn khi ứng dụng rộng rãi.

Từ cây thuốc dân gian đến đối tượng nghiên cứu khoa học

Chi Curcuma từ lâu đã được biết đến với nhiều loài có giá trị sinh học cao. Bên cạnh nghệ vàng hay nghệ đen quen thuộc, Ngải trắng nổi bật nhờ chứa curcumol - một hợp chất thuộc nhóm sesquiterpenoid.

Các nghiên cứu tiền lâm sàng cho thấy curcumol có đặc tính kháng viêm, bảo vệ gan và tiềm năng ức chế sự phát triển của một số dòng tế bào ung thư trong điều kiện thử nghiệm.

Không chỉ curcumol, thân rễ Ngải trắng còn chứa nhiều nhóm hợp chất tự nhiên như flavonoid, alkaloid, tannin, terpenoid và tinh dầu. Sự đa dạng này tạo nên phổ hoạt tính sinh học phong phú, trong đó đáng chú ý là khả năng chống oxy hóa - yếu tố quan trọng trong phòng ngừa lão hóa tế bào và tổn thương do stress oxy hóa.

Trên thế giới, các nghiên cứu về Ngải trắng chủ yếu tập trung ở mức đánh giá hoạt tính sinh học trong phòng thí nghiệm. Tuy nhiên, việc chuyển hóa các kết quả này thành quy trình sản xuất ổn định, đạt tiêu chuẩn chất lượng và có khả năng thương mại hóa vẫn còn là khoảng trống, đặc biệt trong điều kiện sản xuất tại Việt Nam.

Tại Việt Nam, những nghiên cứu ban đầu về canh tác Ngải trắng đã được triển khai trong khuôn khổ đề tài khoa học và công nghệ cấp tỉnh Trà Vinh cũ (nay là tỉnh Vĩnh Long) giai đoạn 2017 -2019.

Kết quả cho thấy, cây thích nghi tốt với đất phù sa, sinh trưởng ổn định và đạt năng suất cao khi áp dụng mật độ trồng hợp lý, kết hợp phân bón hữu cơ.

Những dữ liệu này có ý nghĩa quan trọng, bởi phát triển sản phẩm dược liệu không thể tách rời vùng nguyên liệu. Nếu nguồn cây trồng không được chuẩn hóa về giống, điều kiện canh tác và thu hái, hàm lượng hoạt chất sẽ dao động, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sản phẩm cuối cùng.

Hoàn thiện quy trình: Bước ngoặt từ phòng thí nghiệm

Trên nền tảng các kết quả nghiên cứu trước đó, TS. Bùi Đình Thạch cùng nhóm nghiên cứu tại Viện Sinh học nhiệt đới (nay là Viện Khoa học sự sống) thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, đã triển khai dự án sản xuất thử nghiệm nhằm hoàn thiện quy trình tạo ra thực phẩm bảo vệ sức khỏe từ cao chiết Ngải trắng.

Điểm nhấn của dự án là xây dựng quy trình chiết xuất ở quy mô bán công nghiệp, có thể xử lý hàng trăm kilôgam nguyên liệu mỗi mẻ. Các thông số như nhiệt độ, dung môi, thời gian chiết và điều kiện sấy được kiểm soát chặt chẽ để đảm bảo hàm lượng hoạt chất ổn định giữa các lô sản xuất.

Theo TS. Bùi Đình Thạch, thách thức lớn nhất không nằm ở việc chứng minh hoạt tính sinh học - bởi điều này đã được nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng ghi nhận - mà ở khâu chuẩn hóa: “Muốn đưa ra thị trường, sản phẩm phải đảm bảo tính lặp lại và an toàn. Mỗi mẻ cao chiết cần đạt tiêu chuẩn về độ ẩm, hàm lượng marker, giới hạn vi sinh và kim loại nặng theo quy định”.

Trên cơ sở cao chiết đạt chuẩn, nhóm nghiên cứu tiếp tục xây dựng công thức viên nén thực phẩm bảo vệ sức khỏe mang tên BIO_A_AROMATICA.

Quy trình bào chế được tối ưu từ lựa chọn tá dược, tạo hạt, dập viên đến bao phim nhằm bảo đảm độ đồng đều khối lượng, độ cứng, khả năng rã và độ ổn định trong bảo quản.

Các tiêu chuẩn cơ sở cho sản phẩm được thiết lập phù hợp với quy định hiện hành, trước khi tiến hành đánh giá tác dụng sinh học trên mô hình động vật.

Hiệu quả và độ an toàn: Yếu tố then chốt

Kết quả thử nghiệm cho thấy, sản phẩm chứa cao chiết Ngải trắng có tác dụng hỗ trợ tăng cường miễn dịch và bảo vệ gan, thể hiện qua sự cải thiện các chỉ số sinh hóa liên quan đến chức năng gan và stress oxy hóa.

Đồng thời, các đánh giá độc tính cấp và bán trường diễn không ghi nhận dấu hiệu bất lợi đáng kể về huyết học, sinh hóa hay cấu trúc mô.

Giá trị của dự án không chỉ ở việc chứng minh tác dụng sinh học, mà ở cách tiếp cận toàn diện từ nguyên liệu đến sản phẩm. Đây là bước đi cần thiết nếu muốn dược liệu Việt Nam cạnh tranh trên thị trường.

Bởi có thực tế, nhiều đề tài dừng lại ở công bố khoa học mà chưa giải quyết được bài toán tiêu chuẩn hóa. Khi có quy trình rõ ràng và dữ liệu an toàn đầy đủ, cơ hội thương mại hóa sẽ khả thi hơn.

Trong bối cảnh người dân ngày càng quan tâm đến sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên, các sản phẩm từ dược liệu trong nước đang được đón nhận tích cực. Tuy nhiên, niềm tin của thị trường phụ thuộc lớn vào minh bạch thông tin và bằng chứng khoa học.

Để sản phẩm từ Ngải trắng có thể phát triển bền vững, ngoài nỗ lực của nhà khoa học và doanh nghiệp, vai trò quản lý nhà nước cũng rất quan trọng. Dù đạt được những kết quả tích cực, nhóm nghiên cứu cho biết vẫn cần tiếp tục theo dõi độc tính bán trường diễn dài hạn và đánh giá độ ổn định sản phẩm trong các điều kiện bảo quản khác nhau.

Đồng thời, việc mở rộng nghiên cứu trên các nhóm đối tượng sử dụng sẽ cung cấp thêm dữ liệu thực tiễn. Song song đó, phát triển vùng trồng đạt tiêu chuẩn, áp dụng quy trình canh tác bền vững và truy xuất nguồn gốc là bước đi không thể thiếu để đảm bảo chất lượng nguyên liệu lâu dài.

Câu chuyện của Ngải trắng cho thấy một hướng đi đáng chú ý trong phát triển dược liệu Việt Nam: Thay vì chỉ dừng ở tiềm năng, cần đầu tư vào công nghệ và chuẩn hóa để tạo ra sản phẩm có thể cạnh tranh trên thị trường.

Hành trình ấy đòi hỏi sự phối hợp của nhiều bên - từ nhà khoa học, nông dân, doanh nghiệp đến cơ quan quản lý. Khi chuỗi giá trị được hoàn thiện, một loài cây quen thuộc nơi đồng ruộng có thể trở thành sản phẩm mang giá trị gia tăng cao, góp phần nâng tầm dược liệu bản địa.

Ngải trắng vì thế không chỉ là một cây thuốc. Đó còn là minh chứng cho khả năng “đánh thức” tài nguyên sinh học bằng khoa học và công nghệ, để phục vụ tốt hơn cho nhu cầu chăm sóc sức khỏe cộng đồng trong bối cảnh mới./.