Công nghiệp hỗ trợ Việt Nam: Từ mở rộng quy mô đến làm chủ năng lực

Nhìn thẳng vào những điểm nghẽn của công nghiệp hỗ trợ

Sáng ngày 30/9/2026, tại Trung tâm Hội nghị tỉnh Phú Thọ, Ban Chính sách, chiến lược Trung ương phối hợp với Tỉnh ủy Phú Thọ và Bộ Công Thương tổ chức Hội thảo khoa học quốc gia “Định hướng phát triển công nghiệp hỗ trợ Việt Nam”.

Sự kiện quy tụ gần 400 đại biểu, gồm đại diện các ban, bộ, ngành Trung ương, lãnh đạo một số tỉnh, thành phố, các sở, ban, ngành địa phương, viện nghiên cứu, cơ sở đào tạo, chuyên gia, nhà khoa học, doanh nghiệp (DN), hiệp hội DN, tổ chức quốc tế, đối tác phát triển và các cơ quan thông tấn, báo chí.

Hội thảo diễn ra trong bối cảnh công nghiệp hỗ trợ đang đứng trước một yêu cầu phát triển khác về chất. Sau nhiều năm hình thành và mở rộng, Việt Nam đã có khoảng 7.000 DN công nghiệp hỗ trợ. Tuy nhiên, quy mô số lượng chưa đồng nghĩa với chiều sâu năng lực.

Như Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc đánh giá tại hội thảo, thực trạng chung vẫn là “rộng mà chưa sâu, nhiều mà chưa mạnh”. Khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) hiện chiếm tới hơn 77% đến 80% kim ngạch xuất khẩu, trong khi tỷ lệ DN Việt Nam liên kết với chuỗi giá trị toàn cầu giảm từ 35% xuống còn 18%. Các chính sách hỗ trợ hiện hành cũng được nhận định là rất khó tiếp cận.

Những con số này cho thấy bài toán của công nghiệp hỗ trợ Việt Nam không còn đơn thuần nằm ở việc gia tăng số lượng DN hay mở rộng danh mục sản phẩm. Vấn đề cốt lõi là năng lực công nghệ, khả năng đáp ứng tiêu chuẩn, năng lực quản trị, nghiên cứu - phát triển, thiết kế, thử nghiệm và khả năng trở thành nhà cung ứng ổn định ở những tầng có giá trị gia tăng cao.

Tham luận tại hội thảo cũng chỉ ra những hạn chế mang tính hệ thống: tỷ lệ nội địa hóa còn thấp, sự phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu vẫn lớn và khoảng cách giữa DN Việt Nam với các tập đoàn đa quốc gia còn đáng kể. Cùng với đó là tình trạng thiếu thị trường dẫn dắt, thiếu DN đầu chuỗi có khả năng đặt hàng, hạ tầng tiêu chuẩn đo lường chưa đáp ứng yêu cầu và nguồn nhân lực còn “thừa thầy, thiếu thợ”.

Theo Cục Công nghiệp, Bộ Công Thương, khảo sát, điều tra cơ sở dữ liệu (CSDL) công nghiệp hỗ trợ của Bộ năm 2024 cho thấy, trong khoảng 7.000 DN hoạt động trong lĩnh vực này, khoảng 30% đã tham gia chuỗi cung ứng, chuỗi giá trị toàn cầu. Tỷ lệ này phản ánh một thực tế: dư địa để nâng cấp vị trí của DN Việt Nam trong mạng lưới sản xuất khu vực và quốc tế vẫn còn rất lớn.

Điều đáng chú ý là những điểm nghẽn nói trên xuất hiện đồng thời ở cả phía DN và môi trường phát triển. Nhiều DN còn hạn chế về vốn dài hạn, công nghệ, quản trị sản xuất, tiêu chuẩn quốc tế, nhân lực kỹ thuật và năng lực nghiên cứu - phát triển. Mối liên kết giữa DN dẫn dắt với DN cung ứng, giữa DN với viện nghiên cứu, trường đại học và các trung tâm kỹ thuật chưa tạo thành một hệ sinh thái đủ chặt chẽ.

Trong bối cảnh đó, phát biểu đề dẫn của ông Nguyễn Thanh Nghị, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng ban Chính sách, chiến lược Trung ương, tập trung vào 7 nhóm vấn đề then chốt: đánh giá đúng vị trí và thực trạng công nghiệp hỗ trợ; nhận diện các điểm nghẽn có tính cấu trúc; xác định cách thức phát triển thị trường trong điều kiện mới; làm rõ quan hệ giữa khu vực FDI và năng lực công nghiệp nội sinh; mở rộng không gian phát triển cho các ngành công nghiệp mới; đổi mới chính sách hỗ trợ theo hướng tập trung, có điều kiện và gắn với kết quả; đồng thời coi khoa học - công nghệ (KHCN), nhân lực và hạ tầng kỹ thuật dùng chung là ba điều kiện nền tảng.

Cách tiếp cận này cho thấy trọng tâm của chính sách đang dịch chuyển từ câu hỏi “Việt Nam sản xuất được bao nhiêu?” sang những câu hỏi sâu hơn: Việt Nam làm chủ được công nghệ nào, tạo ra bao nhiêu giá trị trong nước, doanh nghiệp đang đứng ở tầng nào của chuỗi giá trị và có khả năng tiến lên những tầng nào. Những tham luận mang tính định hướng tại hội thảo cũng đồng thuận chuyển từ “nội địa hóa sản phẩm” sang “nội địa hóa giá trị và năng lực”.

Từ tỷ lệ nội địa hóa đến năng lực công nghiệp thực chất

Một trong những nội dung nổi bật của hội thảo là yêu cầu thay đổi phương thức phát triển công nghiệp hỗ trợ. Nếu trước đây tỷ lệ nội địa hóa thường được sử dụng như một chỉ dấu quan trọng để đánh giá mức độ phát triển, thì giai đoạn mới đòi hỏi một hệ thống chỉ tiêu rộng hơn, phản ánh cả năng lực công nghệ, chất lượng sản phẩm, giá trị gia tăng, khả năng đáp ứng đơn hàng và vị trí của DN trong chuỗi cung ứng.

Theo kết luận của Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc, Việt Nam cần thực hiện 5 hướng chuyển dịch cốt lõi: chuyển từ nội địa hóa theo tỷ lệ sang làm chủ năng lực; từ hỗ trợ dàn trải sang tập trung theo chuỗi và các bài toán lớn; từ ưu đãi đầu vào sang hỗ trợ theo kết quả; từ thu hút FDI thuần túy sang sử dụng hiệu quả FDI; và từ quản lý theo hoạt động sang quản lý theo kết quả đầu ra.

Cũng theo Phó Thủ tướng Thường trực, đây không chỉ là sự điều chỉnh về phương thức hỗ trợ DN mà còn là sự thay đổi trong tư duy chính sách. "Công nghiệp hỗ trợ chỉ thực sự tạo ra năng lực tự chủ khi DN Việt Nam có thể tham gia vào những công đoạn đòi hỏi hàm lượng kỹ thuật và tri thức ngày càng cao, thay vì chỉ đảm nhiệm các khâu gia công, lắp ráp hoặc cung ứng sản phẩm có giá trị gia tăng thấp".

Về mục tiêu, đến năm 2030, Việt Nam phấn đấu nâng tỷ lệ nội địa hóa bình quân ở các ngành công nghiệp chủ lực đạt 40%-45% và đưa chỉ số năng lực cạnh tranh công nghiệp vào nhóm 3 nước dẫn đầu ASEAN. Đến năm 2035, tỷ lệ nội địa hóa ngành cơ khí chế tạo được định hướng đạt 50%, dệt may đạt 70%; hướng tới tầm nhìn đến năm 2045 làm chủ công nghệ lõi và tham gia sâu vào các khâu giá trị cao của chuỗi giá trị toàn cầu.

Những mục tiêu này đồng thời tương thích với Chương trình phát triển công nghiệp hỗ trợ giai đoạn 2026-2035 được phê duyệt tại Quyết định số 929/QĐ-TTg ngày 25/5/2026. Chương trình xác định công nghiệp hỗ trợ là nền tảng để nâng cao năng lực sản xuất trong nước, tăng tỷ lệ nội địa hóa và thúc đẩy DN Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Các lĩnh vực được ưu tiên gồm: điện tử thông minh, thiết bị năng lượng, đường sắt, ô tô, cơ khí và tự động hóa, công nghiệp công nghệ cao, dệt may và da giày gắn với kinh tế xanh.

Để hiện thực hóa mục tiêu, 8 nhóm nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm được đặt ra, gồm: hoàn thiện thể chế trong Luật Công nghiệp trọng điểm; kiến tạo thị trường dẫn dắt từ đầu tư và mua sắm công; phát huy vai trò kết nối của DN đầu chuỗi và khối FDI; xây dựng hạ tầng chất lượng dùng chung; phát triển nguồn nhân lực kỹ thuật cao; đổi mới công cụ tài chính, tín dụng dựa trên hợp đồng và đơn hàng; tổ chức lại không gian phát triển theo cụm liên kết ngành; và xây dựng hệ thống đo lường, CSDL quốc gia.

Đáng chú ý, định hướng mới đặt DN ở vị trí trung tâm của hệ sinh thái. DN tư nhân được xác định là lực lượng nòng cốt, Nhà nước có vai trò kiến tạo thị trường ban đầu, trong khi thị trường xuất khẩu là thước đo năng lực cạnh tranh. Cách tiếp cận này cũng phù hợp với chương trình phát triển công nghiệp hỗ trợ 2026-2035, trong đó nhấn mạnh hỗ trợ DN theo chuỗi cung ứng, yêu cầu kỹ thuật và tiêu chuẩn chất lượng của các DN dẫn dắt.

Một thay đổi quan trọng khác là yêu cầu phát triển đồng thời hai lớp năng lực. Một mặt, Việt Nam phải tiếp tục hoàn thành các nhiệm vụ công nghiệp hóa truyền thống trong cơ khí, điện tử, ô tô, dệt may và các ngành chế tạo. Mặt khác, phải chủ động chuẩn bị năng lực cho các lĩnh vực công nghệ mới như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI), robot và năng lượng mới. Đây là điểm có ý nghĩa chiến lược, bởi các ngành công nghiệp mới sẽ tạo ra nhu cầu hoàn toàn khác về vật liệu, linh kiện, thiết bị, phần mềm công nghiệp, tự động hóa và dịch vụ kỹ thuật.

Theo phân tích tại hội thảo, hàng loạt dự án hạ tầng chiến lược về đường sắt, năng lượng, công nghiệp quốc phòng - an ninh, hạ tầng số, trung tâm dữ liệu, điện tử, ô tô, cơ khí chế tạo và các ngành công nghệ mới có thể trở thành nguồn cầu lớn cho hệ thống dDN công nghiệp hỗ trợ trong nước.

Vì vậy, phát triển công nghiệp hỗ trợ cần bắt đầu từ thị trường, đơn hàng và yêu cầu kỹ thuật của chuỗi giá trị, thay vì chỉ tập trung vào việc tạo ra sản phẩm. Nhà nước có thể đóng vai trò “vốn mồi”, tập trung vào những khâu mà doanh nghiệp khó tự vượt qua trong giai đoạn đầu như nghiên cứu - phát triển, thiết kế, phát triển mẫu, thử nghiệm, chứng nhận, đổi mới công nghệ, đào tạo nhân lực và chuyển đổi số.

Yêu cầu hình thành không gian công nghiệp hỗ trợ mới tại Phú Thọ

Việc Hội thảo khoa học quốc gia được tổ chức tại Phú Thọ mang đến một góc tiếp cận thực tiễn đối với câu chuyện phát triển công nghiệp hỗ trợ. Với vị trí cửa ngõ trung du - miền núi, kết nối Đồng bằng sông Hồng với Tây Bắc; hệ thống cao tốc, quốc lộ, đường sắt và đường thủy từng bước đồng bộ; cùng quỹ đất khu, cụm công nghiệp còn dư địa, Phú Thọ có những điều kiện ban đầu để mở rộng vai trò trong mạng lưới sản xuất phía Bắc.

Bí thư Tỉnh ủy Phú Thọ Phạm Đại Dương nhấn mạnh sự chuyển mình của địa phương trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và chủ động tham gia chuỗi cung ứng trong nước, khu vực. Theo định hướng được nêu tại hội thảo, Phú Thọ hướng tới trở thành một mắt xích đáng tin cậy trên bản đồ công nghiệp hỗ trợ phía Bắc, trước hết ở các lĩnh vực cơ khí chế tạo, linh kiện điện tử, công nghiệp hỗ trợ ô tô - xe điện và các ngành công nghệ cao.

Không gian trưng bày sản phẩm công nghiệp hỗ trợ và sản phẩm công nghiệp tiêu biểu được tổ chức ngay trước phiên khai mạc cũng tạo ra một cầu nối trực tiếp giữa thảo luận chính sách và năng lực sản xuất tại địa phương. Các đại biểu đã tham quan các gian hàng, nghe giới thiệu về sản phẩm, doanh nghiệp và năng lực sản xuất của Phú Thọ.

Hoạt động này bổ sung một góc nhìn thực tiễn cho các thảo luận về chuỗi cung ứng, tiêu chuẩn kỹ thuật và khả năng tham gia của doanh nghiệp địa phương. Đối với Phú Thọ, lợi thế không chỉ nằm ở vị trí địa lý hay quỹ đất công nghiệp. Điều quan trọng hơn là khả năng kết nối các nguồn lực thành một hệ sinh thái: doanh nghiệp đầu chuỗi, DN công nghiệp hỗ trợ, cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu, hạ tầng kỹ thuật và các thiết chế hỗ trợ đổi mới sáng tạo. Đây cũng là hướng tiếp cận được đặt ra tại hội thảo khi yêu cầu tổ chức lại không gian phát triển theo cụm liên kết ngành và tăng cường liên kết giữa các địa phương.

Trong bức tranh đó, Phú Thọ được định hướng trở thành mắt xích quan trọng trên bản đồ công nghiệp hỗ trợ phía Bắc, đồng thời cần chủ động rà soát quỹ đất, hạ tầng khu công nghiệp và nguồn nhân lực để sẵn sàng đón nhận các chuỗi cung ứng mới. Việc chuẩn bị này có ý nghĩa đặc biệt khi các tiêu chuẩn của chuỗi sản xuất đang ngày càng dịch chuyển theo hướng số hóa, xanh hóa và yêu cầu truy xuất, đo lường chất lượng chặt chẽ hơn.

Ở quy mô quốc gia, 8 nhóm nhiệm vụ được đặt ra tại hội thảo chỉ có thể tạo ra kết quả khi được chuyển hóa thành những cơ chế triển khai cụ thể. Theo kế hoạch, Ban Chính sách, chiến lược Trung ương phối hợp với Bộ Công Thương và tỉnh Phú Thọ tổng hợp kết quả, báo cáo lãnh đạo Đảng, Nhà nước trong tháng 10/2026. Bộ Công Thương chịu trách nhiệm ban hành Kế hoạch hành động giai đoạn 2026–2028 trước ngày 31/12/2026 và hoàn thiện dự án Luật Công nghiệp trọng điểm.

Các bộ, ngành liên quan và tập đoàn nhà nước có nhiệm vụ hoàn thiện chính sách tín dụng, hạ tầng dùng chung và công bố danh mục đặt hàng nội địa hóa trước ngày 30/6/2027.

Các mốc thời gian này cho thấy hội thảo không dừng ở việc trao đổi học thuật. Những tham luận và kiến nghị được xác định là đầu vào cho quá trình tổng hợp, chắt lọc, xây dựng báo cáo tham mưu Bộ Chính trị, Ban Bí thư về chủ trương, định hướng phát triển công nghiệp hỗ trợ; đồng thời làm cơ sở rà soát, sửa đổi, bổ sung cơ chế, chính sách và các chương trình phát triển liên quan./.