Chuyển đổi xanh, ESG: Từ yêu cầu thị trường đến cơ hội tăng năng suất

Ngày 13/8/2026 tại TP. Hồ Chí Minh, Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia (TĐC), Bộ KH&CN phối hợp với Tổ chức Năng suất châu Á (APO) tổ chức Hội thảo “Chuyển đổi xanh, ESG và năng suất - Nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam”.

Phát biểu tại hội thảo, TS. Trần Hậu Ngọc, Phó Chủ tịch TĐC, Giám đốc APO Việt Nam, nhấn mạnh các yêu cầu về ESG và chuyển đổi xanh hiện không còn là câu chuyện riêng của các tập đoàn đa quốc gia. “Những yêu cầu từ thị trường quốc tế, nhà đầu tư, khách hàng và các chuỗi cung ứng toàn cầu đang ngày càng tác động trực tiếp tới các doanh nghiệp (DN) ở mọi quy mô”.

Theo TS. Trần Hậu Ngọc, với DN Việt Nam, đặc biệt là những DN đang hoặc có định hướng tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng quốc tế, xu hướng này vừa đặt ra thách thức, vừa mở ra những cơ hội quan trọng.

Việc đáp ứng các yêu cầu về phát triển bền vững, có thể buộc DN đầu tư thêm nguồn lực, nâng cao năng lực và điều chỉnh phương thức quản trị. Tuy nhiên, nếu DN đồng thời sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực, giảm lãng phí, nâng cao năng lực quản trị và khai thác tốt dữ liệu, quá trình chuyển đổi sẽ không chỉ phục vụ yêu cầu của thị trường, mà còn trực tiếp cải thiện năng suất và năng lực cạnh tranh.

“ESG không nên được nhìn nhận đơn thuần là một yêu cầu về báo cáo hay tuân thủ. ESG cần được gắn với quá trình cải thiện năng suất và tạo ra những kết quả thực chất trong hoạt động sản xuất, kinh doanh của DN”, TS. Trần Hậu Ngọc nhấn mạnh.

Từ sức ép thị trường đến cơ hội tạo giá trị

Theo bà Yulia Dobrolyubova, Trưởng bộ phận Bền vững DN và Biến đổi khí hậu khu vực châu Á, Tập đoàn ERM - tập đoàn tư vấn hàng đầu thế giới chuyên về phát triển bền vững, môi trường, sức khỏe, an toàn và quản lý rủi ro xã hội - cho biết, ESG đang chuyển nhanh từ những cam kết mang tính tự nguyện thành các tiêu chí, có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiếp cận thị trường, nguồn vốn và chuỗi cung ứng.

Vì vậy, ESG không còn đơn thuần là việc lập báo cáo. Đây đang trở thành một phần trong hoạt động quản trị, quản lý rủi ro và tạo giá trị của DN. ESG bao phủ một phạm vi rộng, từ năng lượng, nước, phát thải, chất thải và biến đổi khí hậu đến quyền lao động, quyền con người, bảo vệ người tiêu dùng, chống phân biệt đối xử. Đồng thời, bao gồm chống gian lận, chống tham nhũng, tính minh bạch, chiến lược phân bổ nguồn lực và quản trị DN.

Đáng chú ý, trọng tâm của phát triển bền vững đang dịch chuyển từ “tuân thủ” sang “tạo giá trị”. DN ngày càng đặt câu hỏi không chỉ về việc đáp ứng các chuẩn mực ESG, mà làm thế nào để những khoản đầu tư cho chuyển đổi xanh có thể mang lại hiệu quả tài chính, nâng cao hiệu suất và tăng sức chống chịu.

Bà Yulia cho rằng, ESG đang hình thành một mối liên hệ ngày càng rõ giữa thị trường - vốn - chuỗi cung ứng - năng suất. DN có năng lực đo lường, quản trị dữ liệu và kiểm soát rủi ro tốt hơn sẽ có nhiều lợi thế hơn trong việc duy trì khách hàng, tiếp cận vốn và tham gia các chuỗi giá trị có yêu cầu cao. DN cần nhìn báo cáo ESG đúng bản chất, đó là “đầu ra” của một quá trình quản trị, chứ không phải đích đến.

Theo bà Yulia, DN cần bắt đầu từ việc đánh giá mức độ sẵn sàng và khoảng cách, xác định những vấn đề ESG trọng yếu, thiết lập mục tiêu và chỉ số, tích hợp ESG vào chiến lược kinh doanh, hoàn thiện hệ thống quản trị và dữ liệu, triển khai các sáng kiến tạo giá trị, sau đó mới tiến tới công bố thông tin và bảo đảm bởi bên thứ ba khi cần thiết.

Các tiêu chuẩn ISO hiện có cũng có thể trở thành nền tảng để DN triển khai ESG, thay vì phải xây dựng một hệ thống hoàn toàn mới. Đặc biệt, ISO IWA 48:2024 được giới thiệu như một khung hướng dẫn dành riêng cho ESG, nhấn mạnh việc tích hợp ESG vào văn hóa và hoạt động thực tế của tổ chức.

Năng suất xanh giúp biến chất thải thành nguồn lực

Chia sẻ tại hội thảo, TS. Thantip Punmatharith, Giám đốc điều hành và chuyên gia ESG, GET Solutions (Thái Lan) cho rằng, kinh tế tuần hoàn có thể được xem là tầm nhìn, còn năng suất xanh là chiến lược và bộ công cụ giúp DN biến tầm nhìn đó thành những cải tiến trong vận hành.

Theo cách tiếp cận này, DN không chỉ tìm cách xử lý chất thải sau khi phát sinh, mà cần nhìn lại toàn bộ chuỗi giá trị: từ nguồn nguyên liệu, thiết kế sản phẩm, sản xuất, logistics, tiêu dùng đến giai đoạn cuối vòng đời. Mục tiêu là tạo ra nhiều giá trị hơn với tác động thấp hơn, sử dụng ít nguyên liệu và năng lượng hơn, giảm chất thải, kéo dài vòng đời sản phẩm, thu hồi vật liệu và đồng thời giảm chi phí.

TS. Thantip Punmatharith nhấn mạnh các động lực thúc đẩy DN chuyển đổi đến từ cả bên ngoài và bên trong. Bên ngoài là quy định, nhà đầu tư, khách hàng và chuỗi cung ứng. Bên trong là nhu cầu giảm chi phí, nâng cao hiệu quả, xây dựng thương hiệu, tăng khả năng chống chịu và thu hút nhân lực chất lượng cao.

Một trong những cách tiếp cận đáng chú ý, là biến chất thải từ chi phí phải xử lý thành nguồn lực có thể tạo ra giá trị. DN có thể bắt đầu từ những việc tương đối trực tiếp như giảm hao hụt nguyên liệu, tiết kiệm năng lượng, nước, cải tiến quy trình, bảo trì phòng ngừa. Sau đó, tiến tới tái sử dụng, sửa chữa, tân trang, tái sản xuất và tái chế.

Các công cụ như sản xuất tinh gọn (Lean Manufacturing), hiệu quả thiết bị tổng thể (OEE), ISO 50001, Internet vạn vật (IoT), trí tuệ nhân tạo (AI), bản sao số (digital twin) hay hệ thống truy xuất nguồn gốc có thể được sử dụng tùy theo mức độ sẵn sàng của từng DN.

Ở cấp độ sản phẩm, tư duy tuần hoàn yêu cầu DN nghĩ đến cuối vòng đời ngay từ khâu thiết kế. Sản phẩm cần được thiết kế theo hướng dễ sửa chữa, tháo rời, nâng cấp và thu hồi vật liệu. Ở cấp độ sản xuất, mục tiêu là tối ưu nguyên liệu, năng lượng và nước, giảm chất thải và hướng tới không đưa chất thải công nghiệp ra bãi chôn lấp.

Từ kinh nghiệm tại Thái Lan, các chương trình đánh giá và chứng nhận hệ thống quản lý kinh tế tuần hoàn cho DN cho thấy, một hướng tiếp cận đáng chú ý: đánh giá hiện trạng - xác định khoảng trống - hỗ trợ cải thiện - xác minh kết quả - công nhận và nhân rộng.

Đối với DN Việt Nam, TS. Thantip Punmatharith khuyến nghị cần đưa ra một lộ trình khởi động tương đối rõ ràng. Trước hết phân tích chuỗi cung ứng và vòng đời sản phẩm; thu thập dữ liệu về tài nguyên, năng lượng và chất thải; lập bản đồ quy trình hiện tại; phân tích khoảng cách giữa hiện trạng và mục tiêu. Sau đó xây dựng các hành động cải tiến cụ thể.

“Điểm quan trọng là DN không nhất thiết phải bắt đầu bằng những dự án lớn. Những cải tiến về nguyên liệu, năng lượng, nước, chất thải hay hiệu suất thiết bị, nếu được đo lường và triển khai có hệ thống, đều có thể trở thành những bước đầu tiên của năng suất xanh”, TS. Thantip Punmatharith nhấn mạnh.

ESG, chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn và năng suất không phải những chương trình tách rời. Chúng tạo thành một chuỗi liên kết: ESG giúp DN nhận diện rủi ro và cơ hội; kinh tế tuần hoàn xác lập hướng đi; còn năng suất xanh cung cấp công cụ để biến hướng đi đó thành kết quả cụ thể trong hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Trong bối cảnh yêu cầu về môi trường, dữ liệu, carbon và trách nhiệm trong chuỗi cung ứng ngày càng gia tăng, chuyển đổi xanh không còn là lựa chọn mang tính dài hạn, mà đang trở thành một phần của năng lực cạnh tranh hiện tại của doanh nghiệp Việt Nam./.