Cải thiện chất lượng không khí Việt Nam

Các tham luận cho thấy kiểm soát nguồn thải, phối hợp liên tỉnh và cảnh báo dựa trên dữ liệu sức khỏe phải được triển khai cùng nhau. Giao thông đô thị là một trọng tâm trước mắt, nhưng kết quả chỉ có thể đánh giá đúng khi tính cả bụi xây dựng, đốt rác ngoài trời, công nghiệp và điều kiện khí tượng.

Hội thảo do Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT), Bộ Y tế, Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) và Tổ chức Y tế thế giới (WHO) đồng chủ trì. Phiên cấp cao bàn về hiện trạng, chính sách và kinh nghiệm quốc tế; hai phiên kỹ thuật đi sâu vào giao thông, xây dựng, chia sẻ dữ liệu và bảo vệ sức khỏe.

Áp lực bụi mịn và khoảng trống bằng chứng sức khỏe

Theo ông Lê Hoài Nam, Phó Cục trưởng Cục Môi trường, Bộ NN&MT, ô nhiễm không khí nổi lên rõ nhất tại các tỉnh phía Bắc, trọng tâm là Hà Nội, và cũng hiện diện tại TP. Hồ Chí Minh. Bụi mịn PM2.5 là chất ô nhiễm chính. Nồng độ PM2.5 trung bình năm ở Hà Nội giai đoạn 2023-2025 khoảng 47-48 µg/Nm³; khoảng một phần ba số ngày trong năm vượt giới hạn trung bình 24 giờ 50 µg/Nm³; mùa ô nhiễm thường kéo dài từ tháng 9 đến tháng 4 năm sau.

Cũng theo ông Nam, kết quả kiểm kê giai đoạn 2023-2025 đối với một số tỉnh vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc ước tính các nguồn trên địa bàn Hà Nội phát thải 24.169 tấn PM2.5, 30.072 tấn PM10 và 526.264 tấn CO mỗi năm. Thải lượng là lượng chất được phát ra từ các nguồn, khác với nồng độ mà người dân hít thở tại một địa điểm. Muốn chọn biện pháp có hiệu quả, cần xác định phần đóng góp của từng nhóm nguồn, đường vận chuyển ô nhiễm và nơi dân cư phơi nhiễm nhiều nhất.

Ở góc độ y tế, bà Lê Thái Hà, Phó Cục trưởng Cục Phòng bệnh, Bộ Y tế cho biết, ô nhiễm không khí đứng thứ ba trong các yếu tố nguy cơ tử vong hàng đầu tại Việt Nam năm 2023.

Bằng chứng tại Việt Nam ghi nhận liên hệ với sinh nhẹ cân, sinh thiếu tháng, bệnh hô hấp ở trẻ em, cũng như bệnh hô hấp và tim mạch ở người lớn và người cao tuổi. Những mối liên hệ đó cho thấy chính sách chất lượng không khí cần được đánh giá qua kết quả sức khỏe, bên cạnh các chỉ số môi trường.

Bà Hà nêu một khoảng trống đáng chú ý: tổng quan tìm được 2.123 bài báo trong giai đoạn 2010-2025, nhưng chỉ 33 nghiên cứu đáp ứng tiêu chí lựa chọn. Nghiên cứu chủ yếu tập trung ở đô thị, trong đó Hà Nội có 7 và TP. Hồ Chí Minh có 12 nghiên cứu; dữ liệu vùng nông thôn, khu vực sản xuất nông nghiệp và công nghiệp còn thiếu. Nhiều công trình chỉ xét một chất ô nhiễm, nhất là PM2.5 hoặc PM10. Vì vậy, việc xây dựng dữ liệu nhập viện kết nối với quan trắc, phát thải và dự báo là một ưu tiên của ngành y tế, đồng thời cần nâng năng lực phân tích tại địa phương.

TS. Enkhtsetseg Shinee, đại diện WHO khẳng định, cùng sống trong một đô thị không có nghĩa người dân chịu cùng mức rủi ro. Hành lang giao thông, khu công nghiệp và khu dân cư có điều kiện nhà ở khác nhau tạo ra mức phơi nhiễm và tính dễ bị tổn thương khác nhau.

TS. Enkhtsetseg Shinee cho biết, ô nhiễm không khí liên quan đến 6,6 triệu ca tử vong toàn cầu mỗi năm, trong đó khu vực Tây Thái Bình Dương có 2,1 triệu ca; 84% số ca tử vong liên quan thuộc nhóm bệnh không lây nhiễm.

Quản lý theo nguồn thải và theo vùng

Theo ông Lê Hoài Nam, định hướng quản trị hiện nay là đặt mục tiêu chất lượng không khí cho từng vùng, đô thị và giai đoạn; kiểm kê nguồn thải; quan trắc, dự báo và công khai thông tin.

Ông Lê Hoài Nam nêu mục tiêu tỷ lệ ngày có chỉ số chất lượng không khí (AQI) tốt và trung bình đạt 80% ở các đô thị đặc biệt trong giai đoạn 2026-2030.

Về thực thi, đại diện Cục Môi trường khẳng định lộ trình kiểm soát khí thải ô tô đang lưu hành từ ngày 1/3/2026 theo năm sản xuất; với mô tô và xe gắn máy, mốc bắt đầu kiểm định khí thải tại Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh là ngày 1/7/2027.

Bộ đang xây dựng cơ chế phối hợp quản lý chất lượng không khí liên vùng, liên tỉnh cho các tỉnh phía Bắc. Bởi một đợt ô nhiễm không dừng ở ranh giới hành chính, số liệu của các địa phương phải có thể đối chiếu và trao đổi kịp thời để xác định nguồn, dự báo đợt xấu và phối hợp ứng phó.

Ông David Payne, đại diện UNDP Việt Nam nhìn nhận giảm ô nhiễm không khí còn là đầu tư cho phát triển. Đại diện UNDP Việt Nam dẫn ước tính thiệt hại sức khỏe toàn cầu 8,1 nghìn tỷ USD, tương đương 6,1% GDP thế giới, đồng thời chỉ ra chi phí y tế, năng suất lao động và vốn con người có thể cùng chịu tác động.

UNDP đề xuất lựa chọn các biện pháp đem lại lợi ích đồng thời cho chất lượng không khí và khí hậu, chẳng hạn năng lượng sạch, giảm đốt rác và kiểm soát chất phát thải. Tuy nhiên, lợi ích của mỗi giải pháp ở Việt Nam vẫn cần được lượng hóa theo điều kiện phát thải và dân cư của từng địa bàn.

Giao thông đô thị cần lộ trình và thước đo rõ ràng

Ông Nguyễn Đông Phong, Trưởng phòng Phương tiện giao thông đường bộ, Cục Đăng kiểm Việt Nam, Bộ Xây dựng cho biết, ô tô, mô tô và xe gắn máy là nguồn phát thải đáng kể tại đô thị. Quy mô phương tiện, tuổi xe, tiêu chuẩn khí thải, chất lượng nhiên liệu, tốc độ và ùn tắc đều ảnh hưởng đến mức phát thải.

Với xe mới, Việt Nam áp dụng các mức tiêu chuẩn theo lộ trình; với ô tô đang lưu hành, kiểm định định kỳ gắn với mức khí thải theo năm sản xuất. Do đó, quản lý xe cũ, bảo dưỡng và giao thông công cộng cần đi cùng các quy định dành cho xe mới.

Bà Lê Thanh Thủy, Phó Trưởng phòng Quản lý môi trường, Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội cho biết, vùng phát thải thấp đang được triển khai thí điểm tại khu vực Hoàn Kiếm trong Vành đai 1.

Bà Lê Thanh Thủy cũng cho biết giai đoạn đầu ưu tiên tạo sự chấp nhận xã hội, hoàn thiện hạ tầng và dữ liệu trước khi mở rộng kiểm soát. Các giải pháp đi kèm gồm kết nối giao thông công cộng, điểm gửi xe, quản lý phương tiện, camera và truyền thông để người dân có lựa chọn đi lại khả thi.

Bà Thủy cho biết thêm: trong khoảng 1/1-15/9/2026, tỷ lệ ngày AQI tốt và trung bình của toàn Thành phố là 74,8%, trong khi mục tiêu cả năm 2026 là trên 75%.

Kinh nghiệm Bắc Kinh (Trung Quốc) cho thấy, tính nhất quán của nhiều biện pháp qua thời gian. Bà Li Li, đại diện Cục Sinh thái và Môi trường TP. Bắc Kinh (Trung Quốc) cho biết, nồng độ trung bình năm 2025 của PM2.5 tại TP. Bắc Kinh là 27 µg/m³, giảm 69,8% so với năm 2013; số ngày đạt chuẩn tăng từ 176 lên 311 ngày trong cùng giai đoạn. Thành phố kết hợp giảm sử dụng than, quản lý công nghiệp, giao thông và bụi, cùng các đợt phân tích nguồn PM2.5.

Ông Ai Yi, đại diện cơ quan quản lý môi trường Bắc Kinh trình bày các công cụ bổ sung cho tiêu chuẩn xe mới: nâng chất lượng nhiên liệu, kiểm soát xe đang lưu hành và máy móc phi đường bộ.

Theo ông Ai Yi, cho biết trong 20 năm số phương tiện tăng 600% trong khi lượng chất ô nhiễm do phương tiện phát thải giảm 80%.

Khuyến nghị

Hội thảo “Khắc phục ô nhiễm và cải thiện chất lượng không khí tại Việt Nam: Từ chính sách đến hành động” một lần nữa cảnh báo về thực trạng cũng như tác hại của ô nhiễm không khí đối với sức khỏe. Từ các tham luận tại Hội thảo, các đại biểu cũng đưa ra những khuyến nghị cụ thể.

Một số khuyến nghị cụ thể là:

Thứ nhất, chuyển mục tiêu chính sách thành chỉ tiêu thực thi có thể kiểm tra. Cần kiểm kê nguồn thải theo một phương pháp thống nhất, công bố phạm vi và thời kỳ số liệu, cập nhật quan trắc đáng tin cậy và đánh giá riêng đóng góp của giao thông, xây dựng, đốt rác ngoài trời, công nghiệp. Cơ chế liên tỉnh nên xác định rõ ai chia sẻ dữ liệu, ai phát cảnh báo và ai phối hợp xử lý khi một đợt ô nhiễm lan rộng.

Thứ hai, đánh giá các biện pháp giao thông bằng cả phát thải, nồng độ và mức phơi nhiễm. Vùng phát thải thấp cần lộ trình rõ, lựa chọn vận tải công cộng thuận tiện, hỗ trợ nhóm chịu tác động và dữ liệu đối chứng để kiểm tra hiệu quả. Kiểm định khí thải xe đang lưu hành phải đi kèm năng lực cơ sở kiểm định, bảo dưỡng và kiểm soát thực tế; giảm xe trong một khu vực cũng cần tránh đẩy ùn tắc và ô nhiễm sang khu kế cận.

Thứ ba, đưa chỉ số sức khỏe vào quá trình lựa chọn giải pháp. Kết nối dữ liệu nhập viện với quan trắc và mô hình phơi nhiễm, mở rộng nghiên cứu ở nông thôn và khu công nghiệp, chuẩn hóa cảnh báo cho trẻ em, người có bệnh nền và người làm việc ngoài trời sẽ giúp nguồn lực đi đến nơi cần nhất.

Những khuyến nghị này là tổng hợp từ các vấn đề được diễn giả nêu, không phải kết luận rằng một biện pháp đơn lẻ đã giải quyết được ô nhiễm. Chất lượng không khí chỉ cải thiện bền vững khi cơ quan môi trường, y tế, giao thông và chính quyền địa phương cùng chịu trách nhiệm về kết quả đo được và sức khỏe cộng đồng./.