Bước tiến khoa học trong bảo tồn nguồn gen: Hồi sinh Thằn lằn cá sấu tại Việt Nam

Hành trình hồi hương của một loài quý hiếm

Tháng 11/2025 đánh dấu một cột mốc đặc biệt trong công tác bảo tồn tại Việt Nam khi 12 cá thể Thằn lằn cá sấu (Shinisaurus crocodilurus) được chuyển giao từ Vườn thú Cologne (Đức) về nước.

Đây là kết quả của chương trình hợp tác giữa Hiệp hội các vườn thú và thủy cung châu Âu (EAZA) và Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam trong khuôn khổ sáng kiến “Việt Nam kỳ thú - Vietnamazing”.

Ít ai biết rằng, trước khi có ngày trở về, loài bò sát đặc hữu này từng là nạn nhân của hoạt động buôn bán động vật hoang dã xuyên biên giới. Nhiều cá thể bị đưa trái phép từ Việt Nam sang châu Âu, trong đó có Đức và đã được các cơ quan chức năng tịch thu, chuyển giao cho các cơ sở bảo tồn.

Tại Vườn thú Cologne (Đức), từ những cá thể ban đầu, các chuyên gia đã gây dựng thành công một quần thể sinh sản ổn định, với hơn 20 cá thể thế hệ F1 ra đời trong điều kiện nuôi nhốt.

Việc nhân nuôi thành công không chỉ có ý nghĩa duy trì nguồn gen quý hiếm ngoài tự nhiên mà còn tạo ra nguồn cá thể hợp pháp phục vụ các chương trình tái thả.

Đây cũng chính là nền tảng để 12 cá thể đủ điều kiện được lựa chọn và đưa trở lại Việt Nam - nơi chúng từng sinh sống trong các hệ sinh thái rừng ẩm ven suối đặc trưng.

Sau hành trình dài hơn 12.000 km, các cá thể Thằn lằn cá sấu đã được tiếp nhận tại Trung tâm Đa dạng sinh học Mê Linh - cơ sở nghiên cứu thực nghiệm trực thuộc Viện Sinh học.

Tại đây, quy trình kiểm dịch nghiêm ngặt được triển khai nhằm đảm bảo sức khỏe và khả năng thích nghi của các cá thể với môi trường mới.

Sau giai đoạn theo dõi ban đầu, chúng được chuyển sang các khu chuồng nuôi bán hoang dã - nơi mô phỏng gần nhất điều kiện sinh cảnh tự nhiên, từ nhiệt độ, độ ẩm đến cấu trúc thảm thực vật và nguồn nước.

Điểm đáng chú ý là toàn bộ quá trình chăm sóc đều có sự phối hợp chặt chẽ với các chuyên gia từ Vườn thú Cologne.

Những hướng dẫn chi tiết về chế độ dinh dưỡng, vệ sinh môi trường, kiểm soát bệnh tật và kích thích sinh sản đã giúp đội ngũ cán bộ tại Trung tâm Mê Linh từng bước làm chủ kỹ thuật nuôi dưỡng loài bò sát vốn rất nhạy cảm với điều kiện sống.

Không chỉ là nơi nuôi dưỡng, Trung tâm còn đóng vai trò như một “phòng thí nghiệm sống”, nơi các dữ liệu về sinh học, hành vi và sinh sản của loài được ghi nhận một cách hệ thống, phục vụ cho các chiến lược bảo tồn dài hạn.

Kỳ tích sinh sản - dấu mốc của niềm tin

Sau ba tháng thích nghi, một sự kiện mang tính bước ngoặt đã diễn ra vào ngày 23/2/2026: 6 cá thể Thằn lằn cá sấu non đầu tiên được sinh ra tại Trung tâm Đa dạng sinh học Mê Linh.

Đây không chỉ là kết quả của một quy trình chăm sóc bài bản mà còn là minh chứng cho khả năng thích nghi và sinh sản của loài trong điều kiện nuôi bán hoang dã tại Việt Nam - điều mà trước đây chưa từng được ghi nhận ở quy mô tương tự.

Các cá thể sơ sinh được tách riêng và nuôi dưỡng trong khu chăm sóc đặc biệt với chế độ theo dõi nghiêm ngặt hằng ngày. Từng thay đổi nhỏ về hành vi, dinh dưỡng hay tăng trưởng đều được ghi nhận để đảm bảo tỷ lệ sống sót cao nhất.

Đến nay, toàn bộ sáu cá thể đều phát triển ổn định, khỏe mạnh - một tín hiệu tích cực cho tương lai của chương trình.

Thành công này mở ra triển vọng xây dựng một quần thể dự phòng ổn định trong điều kiện nuôi, đóng vai trò “ngân hàng sống” về nguồn gen.

Quan trọng hơn, nó tạo tiền đề cho việc tái thả về tự nhiên trong tương lai - mục tiêu cốt lõi của mọi chương trình bảo tồn.

Thằn lằn cá sấu không chỉ là một loài bò sát quý hiếm mà còn là chỉ thị sinh thái quan trọng của các hệ sinh thái rừng ẩm. Sự suy giảm của loài phản ánh những áp lực từ mất sinh cảnh, biến đổi môi trường và khai thác trái phép.

Do đó, việc phục hồi loài này mang ý nghĩa lớn hơn rất nhiều, đó là phục hồi cả một phần hệ sinh thái.

Chương trình tại Mê Linh cũng góp phần hiện thực hóa các mục tiêu trong Chiến lược quốc gia về đa dạng sinh học theo Quyết định 149/QĐ-TTg và Chương trình bảo tồn các loài nguy cấp, quý hiếm theo Quyết định 49/QĐ-TTg của Chính phủ.

Trong bối cảnh Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức về suy giảm đa dạng sinh học, những mô hình thành công như vậy có thể trở thành hình mẫu để nhân rộng.

Một trong những yếu tố then chốt làm nên thành công của hành trình này chính là sự hợp tác xuyên biên giới. Từ Hiệp hội các vườn thú và thủy cung Châu Âu (EAZA) đến Vườn thú Cologne và các cơ quan khoa học Việt Nam, mỗi bên đều đóng vai trò quan trọng trong chuỗi giá trị bảo tồn.

Không chỉ dừng ở việc chuyển giao cá thể, các chương trình hợp tác còn bao gồm chia sẻ dữ liệu di truyền, kinh nghiệm nhân nuôi, cũng như xây dựng các tiêu chuẩn chăm sóc và tái thả. Đây là minh chứng rõ ràng cho xu hướng bảo tồn hiện đại, nơi các quốc gia cùng chung tay vì mục tiêu bảo vệ di sản thiên nhiên toàn cầu.

Hướng tới tương lai: Từ nuôi bảo tồn đến tái thả

Dù đạt được những kết quả bước đầu đầy khích lệ, hành trình phục hồi Thằn lằn cá sấu vẫn còn nhiều thách thức phía trước. Việc tái thả cá thể về tự nhiên đòi hỏi đánh giá kỹ lưỡng về sinh cảnh, nguồn thức ăn, nguy cơ săn bắt và khả năng thích nghi của cá thể nuôi.

Trong thời gian tới, Trung tâm Đa dạng sinh học Mê Linh sẽ tiếp tục mở rộng quy mô nhân nuôi, đồng thời phối hợp với các cơ quan quản lý để khảo sát và lựa chọn các khu vực tái thả phù hợp. Song song đó là các hoạt động nâng cao nhận thức cộng đồng, giảm thiểu áp lực từ khai thác trái phép - yếu tố từng đẩy loài này đến bờ vực suy giảm.

Từ những cá thể bị buôn bán trái phép đến hành trình trở về và sinh sản thành công, câu chuyện của Thằn lằn cá sấu tại Mê Linh là minh chứng sống động cho khả năng “hồi sinh” của thiên nhiên khi có sự can thiệp đúng cách của con người.

Đó không chỉ là câu chuyện của khoa học, mà còn là câu chuyện của trách nhiệm trong bảo vệ những giá trị tự nhiên không thể thay thế.

Trong bối cảnh toàn cầu đang nỗ lực bảo tồn đa dạng sinh học, những thành công như tại Mê Linh mang lại niềm tin rằng, với sự kiên trì, hợp tác và đầu tư đúng hướng, con người hoàn toàn có thể đảo ngược những mất mát tưởng chừng không thể cứu vãn./.