Diễn đàn

AI trong xuất bản học thuật: Cần chính sách minh bạch để bảo đảm liêm chính khoa học

Bài: Lê Hạnh - Ảnh: Mạnh Vỹ • 19/11/2026 11:09

Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) tạo sinh đang làm thay đổi hoạt động nghiên cứu và xuất bản khoa học, đồng thời đặt ra những yêu cầu mới về liêm chính học thuật, quyền tác giả và trách nhiệm của nhà nghiên cứu. Tại phiên họp Hội đồng biên tập mở rộng lĩnh vực Khoa học xã hội và nhân văn của Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam, ngày 17/11/2026, các chuyên gia cho rằng cần sớm xây dựng quy định về sử dụng AI trong xuất bản học thuật, nhằm khai thác hiệu quả công nghệ, đồng thời bảo vệ những chuẩn mực cốt lõi của nghiên cứu khoa học.

AI đặt ra yêu cầu mới đối với chuẩn mực xuất bản khoa học

AI, đặc biệt là AI tạo sinh và các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM), đang mở ra nhiều khả năng hỗ trợ hoạt động nghiên cứu khoa học. Tuy nhiên, việc đưa AI vào quá trình nghiên cứu và công bố khoa học cũng đặt ra những vấn đề không thể xem nhẹ. Nguy cơ thông tin sai lệch, tài liệu tham khảo không có thật, trích dẫn thiếu chính xác, nội dung thiếu tính nguyên gốc hoặc sử dụng dữ liệu không được kiểm chứng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng công trình và uy tín của tạp chí khoa học.

Đáng chú ý, ranh giới giữa việc sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ và việc để AI thay thế năng lực nghiên cứu, tư duy độc lập của con người đang trở thành vấn đề cần được xác định rõ. Nếu thiếu những nguyên tắc kiểm soát phù hợp, AI có thể trở thành một yếu tố làm suy giảm tính minh bạch và liêm chính trong hoạt động xuất bản học thuật.

Đây cũng là một trong những nội dung trọng tâm được GS.TS. Đặng Nguyên Anh, Chủ tịch Hội đồng biên tập VMOST Journal of Social Sciences and Humanities (VMOST JOSSH) - một ấn phẩm của Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam, đặt ra tại phiên họp Hội đồng biên tập mở rộng lĩnh vực Khoa học xã hội và nhân văn (KHXH&NV).

437-202611181141201.png
GS.TS. Đặng Nguyên Anh phát biểu tại cuộc họp.

Theo GS.TS. Đặng Nguyên Anh, sự phát triển của AI tạo sinh mang lại nhiều hỗ trợ thiết thực cho giới nghiên cứu nhưng cũng đặt ra những thách thức về đạo đức học thuật, nguy cơ đạo văn, dữ liệu giả mạo, sai lệch trích dẫn, quyền tác giả và trách nhiệm pháp lý. Vì vậy, việc xây dựng bộ quy tắc ứng xử, chính sách biên tập và cơ chế kiểm soát đối với các bài báo có sử dụng AI là cần thiết.

Từ góc độ quản lý và thực tiễn nghiên cứu, PGS.TS. Hoàng Văn Nghĩa, Ủy viên đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Công tác đại biểu của Quốc hội khóa XVI, nhấn mạnh sự cần thiết phải công khai các nguyên tắc sử dụng AI trong xuất bản khoa học. Theo ông, cần có tuyên bố rõ ràng về việc sử dụng AI, đồng thời bảo đảm các yêu cầu về tỷ lệ trích dẫn, tính nguyên gốc, tính mới và hàm lượng học thuật của công trình.

Đặc biệt, là cơ quan báo chí khoa học trực thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ, Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam cần phát huy vai trò tiên phong trong việc xây dựng và triển khai các nguyên tắc này. Đây không chỉ là yêu cầu đối với hoạt động biên tập của riêng Tạp chí mà còn có thể tạo tiền đề tham khảo cho các tạp chí khoa học trong nước.

Cùng quan điểm, GS.TS. Nguyễn Vũ Hảo cho rằng cần sớm xây dựng quy định và chính sách cụ thể về AI trong xuất bản học thuật. Việc có quy định rõ ràng sẽ giúp tác giả, người phản biện và ban biên tập thống nhất cách thức sử dụng, khai báo và đánh giá nội dung có sự hỗ trợ của công nghệ.

Một điểm đáng chú ý trong các ý kiến thảo luận là không nên nhìn nhận AI đơn thuần như một nguy cơ đối với nghiên cứu khoa học. GS.TSKH. Vũ Minh Giang cho rằng cần có cách tiếp cận bình tĩnh, nhận diện đúng năng lực và giới hạn của công nghệ. Theo ông, có thể nhìn nhận quá trình phát triển của AI qua các tầng dữ liệu lớn (Big Data), thông tin (Information) và tri thức (Knowledge). Khả năng xử lý dữ liệu với tốc độ và quy mô rất lớn là ưu thế của AI, nhưng yếu tố tạo nên sự khác biệt vẫn là tư duy thông tuệ và những ý tưởng mới của con người.

Cách tiếp cận này gợi mở một nguyên tắc quan trọng: AI có thể hỗ trợ xử lý thông tin, nhưng trách nhiệm về câu hỏi nghiên cứu, phương pháp tiếp cận, kết luận khoa học và tính xác thực của công trình phải thuộc về con người.

Minh bạch trong sử dụng AI phải trở thành yêu cầu của quy trình biên tập

Từ những vấn đề được đặt ra, việc xây dựng chính sách AI trong xuất bản khoa học cần được xem xét như một bộ phận của hệ thống bảo đảm chất lượng học thuật, thay vì chỉ là quy định kỹ thuật đối với tác giả.

Trước hết, cần xác định rõ những hình thức sử dụng AI được chấp nhận trong từng công đoạn nghiên cứu và xuất bản. Chẳng hạn, việc sử dụng công cụ để hiệu đính ngôn ngữ, dịch thuật, hỗ trợ tìm kiếm tài liệu hoặc sắp xếp dữ liệu cần được phân biệt với việc sử dụng AI để tạo ra nội dung nghiên cứu, hình thành lập luận, xây dựng kết quả hoặc đưa ra kết luận thay cho tác giả.

Việc phân định này có ý nghĩa quan trọng bởi mức độ can thiệp của AI trong mỗi trường hợp không giống nhau. Một công cụ hỗ trợ sửa lỗi ngữ pháp không thể được đánh giá tương tự với công cụ tạo ra một phần nội dung học thuật hoặc tham gia phân tích dữ liệu nghiên cứu.

Bên cạnh đó, cần có cơ chế yêu cầu tác giả khai báo trung thực việc sử dụng AI. Thông tin khai báo nên thể hiện công cụ được sử dụng, mục đích và phạm vi hỗ trợ, qua đó giúp ban biên tập có cơ sở đánh giá mức độ tham gia của công nghệ vào quá trình hình thành bài báo.

Đối với người phản biện và biên tập viên, cũng cần có những nguyên tắc tương ứng, nhất là trong việc bảo mật bản thảo, dữ liệu nghiên cứu và thông tin chưa công bố. Việc sử dụng AI để hỗ trợ đánh giá bài báo không thể thay thế trách nhiệm chuyên môn của người phản biện, càng không thể làm suy giảm tính độc lập và khách quan của quá trình bình duyệt.

Một vấn đề khác cần đặc biệt quan tâm là độ tin cậy của tài liệu tham khảo. Các mô hình AI có thể tạo ra những thông tin trích dẫn có hình thức hợp lý nhưng không tồn tại hoặc không phản ánh chính xác nội dung nguồn. Do đó, việc kiểm tra từng tài liệu, đối chiếu nguồn gốc và bảo đảm sự tương thích giữa trích dẫn với luận điểm được sử dụng cần trở thành yêu cầu bắt buộc trong quy trình biên tập.

Những yêu cầu này càng có ý nghĩa đối với lĩnh vực KHXH&NV, nơi các công trình nghiên cứu thường gắn với bối cảnh lịch sử, văn hóa, xã hội, chính sách và con người. Việc diễn giải sai dữ liệu, sử dụng nguồn thiếu tin cậy hoặc đưa ra kết luận không có căn cứ có thể dẫn đến những nhận định sai lệch về các vấn đề thực tiễn.

Vì vậy, bên cạnh các công cụ phát hiện nội dung do AI tạo ra, điều quan trọng hơn là xây dựng quy trình thẩm định có khả năng kiểm chứng. Công nghệ phát hiện AI chỉ nên được xem là một nguồn tham khảo, không phải căn cứ duy nhất để kết luận một bài báo vi phạm liêm chính học thuật.

Nâng cao chất lượng tạp chí gắn với chuẩn hóa quy trình xuất bản

Báo cáo tại phiên họp, Phó Tổng biên tập Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam Phạm Thị Minh Nguyệt đã thông tin khái quát về tình hình xuất bản trong lĩnh vực KHXH&NV trên các ấn phẩm khoa học của Tạp chí.

Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam - Bản B, tính đến ngày 16/11/2026, đã tiếp nhận 479 bài báo (bình quân hơn 40 bài mỗi tháng). Tỷ lệ từ chối trên 24%. Tạp chí duy trì kế hoạch xuất bản 12 số/năm, trong đó có hai số chuyên biệt về KHXH&NV. Các bài báo sau khi hoàn tất các quy trình đều được xuất bản trực tuyến và gắn mã DOI.

VMOST JOSSH ghi nhận sự tăng trưởng về nguồn bài gửi. Tính đến ngày 15/11/2026, Tạp chí tiếp nhận 94 bài, tăng 33 bài so với tổng số của cả năm 2025. Tỷ lệ từ chối khoảng 42%; các bài báo đăng trên Tạp chí được Web of Science ghi nhận 12 lượt trích dẫn.

Dù có những chuyển biến tích cực, tỷ trọng tác giả có địa chỉ nước ngoài của VMOST JOSSH vẫn còn khiêm tốn. Việc mở rộng mạng lưới tác giả và phản biện quốc tế, gia tăng trích dẫn và nâng cao mức độ hiện diện trên các cơ sở dữ liệu khoa học quốc tế tiếp tục là những nhiệm vụ quan trọng.

Đối với Tạp chí Chính sách và Quản lý Khoa học và Công nghệ, năm 2026 đã hoàn thành xuất bản hai số. Tuy nhiên, số lượng bài nhận vào mới ở mức đáp ứng yêu cầu, chưa tạo được nguồn dự trữ ổn định và chưa thu hút được nhiều công trình có tầm chiến lược từ các nhà quản lý, chuyên gia và nhà hoạch định chính sách.

Từ thực tiễn này, các thành viên Hội đồng biên tập cho rằng nâng cao chất lượng tạp chí cần được triển khai đồng bộ, từ phát triển nguồn bài, chuẩn hóa quy trình phản biện đến nâng cấp hạ tầng số và mở rộng mạng lưới học thuật quốc tế.

437-202611181141203.png
PGS.TS. Phạm Thái Bình phát biểu tại phiên họp.

PGS.TS. Phạm Thái Bình, Tổng biên tập Tạp chí Khoa học và Công nghệ Giao thông, chia sẻ kinh nghiệm phát triển tạp chí thông qua việc xây dựng hệ sinh thái nghiên cứu và công bố quốc tế. Theo ông, việc nâng cao thứ hạng trên Scopus không đơn thuần phụ thuộc vào lịch sử hay thời gian hoạt động của tạp chí, mà quan trọng hơn là chất lượng hệ sinh thái học thuật, mức độ quốc tế hóa và khả năng thu hút các công trình nghiên cứu có giá trị.

Ông cho rằng cần phát huy vai trò của các nhóm nghiên cứu mạnh, thúc đẩy hợp tác quốc tế và hình thành cộng đồng học thuật có sự tương tác, chia sẻ và gia tăng trích dẫn. Việc đầu tư hạ tầng cũng cần chú trọng khả năng làm chủ hệ thống, tránh phụ thuộc quá lớn vào các nhà xuất bản bên ngoài.

Ở góc độ này, việc ứng dụng AI cần được đặt trong tổng thể quá trình chuyển đổi số của tạp chí. AI chỉ thực sự tạo ra giá trị khi được tích hợp vào một quy trình xuất bản có dữ liệu chuẩn, hệ thống quản trị hiệu quả và cơ chế kiểm soát chất lượng rõ ràng.

437-202611181141204.png
GS.TSKH. Vũ Minh Giang phát biểu tại phiên họp.

GS.TSKH. Vũ Minh Giang cũng lưu ý, số hóa không đơn thuần là xây dựng kho lưu trữ dữ liệu mà phải hướng tới khả năng khai thác, tra cứu thuận tiện và tốc độ truy cập. Ông cho rằng hệ thống tra cứu của Tạp chí cần tiếp tục được cải thiện, đặc biệt ở khả năng hỗ trợ tìm kiếm và khai thác thông tin trích dẫn.

Đây là một yêu cầu có mối liên hệ trực tiếp với việc ứng dụng AI. Khi dữ liệu bài báo, tác giả, từ khóa và tài liệu tham khảo được chuẩn hóa, các công cụ công nghệ mới có thể phát huy tốt hơn khả năng tìm kiếm, kết nối tri thức và hỗ trợ người sử dụng.

Tăng cường nội lực, hướng tới chuẩn mực quốc tế

Bên cạnh vấn đề AI, phiên họp cũng tập trung thảo luận các giải pháp nâng cao chất lượng học thuật và năng lực hội nhập quốc tế của các ấn phẩm.

Theo GS.TS. Đặng Nguyên Anh, việc đánh giá tạp chí trong bối cảnh các quy định mới cần được thực hiện một cách nghiêm túc, có hệ thống. Các tiêu chí về nội dung học thuật, Hội đồng biên tập, quy trình bình duyệt, chuẩn mực xuất bản, tính minh bạch, khả năng truy cập và chỉ mục quốc gia, quốc tế đều cần được rà soát để xác định rõ những điểm mạnh và hạn chế.

Đặc biệt, các ấn phẩm cần tiếp tục phát huy những lợi thế hiện có như tính chính thống, vai trò đại diện cho hoạt động khoa học và công nghệ Việt Nam, quy trình phản biện kín hai chiều, khả năng truy cập mở và chính sách xử lý bài báo miễn phí. Đây là những nền tảng quan trọng để nâng cao uy tín và mở rộng cộng đồng tác giả.

437-202611181141205.png
Các đại biểu chụp ảnh lưu niệm.

GS.TS. Đặng Ngọc Dinh, GS.TS. Vũ Dũng đề xuất tăng cường khai thác nguồn lực từ các nhóm nghiên cứu mạnh, phối hợp với các tạp chí chuyên ngành và xây dựng cơ chế khuyến khích các hoạt động nghiên cứu, công bố khoa học. Theo ông, cần có cách tiếp cận chủ động hơn trong việc phát triển hệ sinh thái nghiên cứu, đồng thời không nên e ngại AI mà cần học cách sử dụng công nghệ hiệu quả.

Một số ý kiến cũng đề xuất gắn hoạt động công bố khoa học với các hội nghị, hội thảo chuyên ngành; chủ động tổ chức các số đặc biệt, đặt bài từ cộng đồng nhà khoa học và tăng cường truyền thông thông qua các diễn đàn học thuật quốc tế. Đây là những hướng đi có thể giúp tạp chí mở rộng mạng lưới cộng tác viên, tăng nguồn bài chất lượng và cải thiện mức độ lan tỏa của các kết quả nghiên cứu.

Kết luận từ các ý kiến thảo luận cho thấy, nâng cao chất lượng xuất bản học thuật không thể chỉ tập trung vào một chỉ số riêng lẻ hay một giải pháp công nghệ đơn lẻ. Đó là quá trình củng cố đồng thời nội lực nghiên cứu, chất lượng phản biện, năng lực biên tập, hạ tầng số và mạng lưới hợp tác quốc tế.

Trong bối cảnh AI đang tác động ngày càng sâu rộng đến hoạt động nghiên cứu và công bố khoa học, việc xây dựng chính sách sử dụng AI minh bạch, có trách nhiệm cần được xem là một nhiệm vụ cấp thiết. Một mặt, các tạp chí cần chủ động khai thác những lợi ích mà công nghệ mang lại; mặt khác, phải giữ vững nguyên tắc con người chịu trách nhiệm về tính xác thực, tính mới và giá trị khoa học của công trình.

Với vai trò là một tạp chí khoa học trực thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ, Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam có cơ hội chủ động xây dựng những chuẩn mực phù hợp, góp phần định hình cách thức ứng dụng AI có trách nhiệm trong xuất bản học thuật tại Việt Nam. Đây không chỉ là bước chuẩn bị cho quá trình chuyển đổi số mà còn là điều kiện quan trọng để củng cố niềm tin của cộng đồng khoa học đối với các công trình được công bố./.

Nổi bật
    Mới nhất
    AI trong xuất bản học thuật: Cần chính sách minh bạch để bảo đảm liêm chính khoa học