AI trong đào tạo và nghiên cứu khoa học xã hội: Cơ hội và những vấn đề đặt ra
Sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra những thay đổi đáng kể trong đào tạo và nghiên cứu khoa học xã hội, đồng thời đặt ra yêu cầu mới về đạo đức học thuật, bảo vệ dữ liệu, sở hữu trí tuệ và trách nhiệm xã hội.
Đây là những vấn đề được các nhà khoa học, nhà quản lý và đại biểu tập trung trao đổi tại Hội thảo khoa học cấp Bộ với chủ đề “Tác động của trí tuệ nhân tạo đến hoạt động đào tạo và nghiên cứu khoa học tại các trường đại học khối khoa học xã hội”, do Học viện Báo chí và Tuyên truyền tổ chức ngày 18/9 tại Hà Nội.
AI mở ra cơ hội, đồng thời đặt ra nhiều thách thức
Phát biểu tại Hội thảo, PGS. TS. Phạm Minh Sơn, Giám đốc Học viện Báo chí và Tuyên truyền, cho rằng sự phát triển của AI, đặc biệt là AI tạo sinh và các mô hình ngôn ngữ lớn, đang làm thay đổi cách thức dạy, học, nghiên cứu và sáng tạo tri thức.
Trong giáo dục đại học (ĐH), AI có thể hỗ trợ cá nhân hóa quá trình học tập, thiết kế học liệu và xử lý dữ liệu phục vụ nghiên cứu. Tuy nhiên, việc sử dụng công cụ AI cũng đặt ra những vấn đề cần được kiểm soát, như nguy cơ phụ thuộc vào công nghệ, ảnh hưởng đến năng lực học tập và tư duy độc lập, khó kiểm chứng một số nội dung do AI tạo ra, cũng như những thách thức đối với kiểm tra, đánh giá và bảo đảm liêm chính học thuật.
Theo PGS.TS. Mai Đức Ngọc, Phó Giám đốc Thường trực Học viện, Hội thảo tập trung vào ba nhóm nội dung: nhận diện các vấn đề lý luận, phương pháp luận liên quan đến nguy cơ an ninh tư tưởng trong kỷ nguyên số; đánh giá thực trạng công tác đấu tranh, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và những điểm nghẽn; trao đổi, định hình các giải pháp phù hợp với yêu cầu của giai đoạn mới.
Kinh nghiệm quốc tế và yêu cầu về đạo đức học thuật
Tại Hội thảo, TS. Phạm Thị Thành, Viện trưởng Viện Thông tin khoa học, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, phân tích kinh nghiệm ứng dụng AI trong nghiên cứu khoa học xã hội (KHXH) tại Hoa Kỳ, Vương quốc Anh và Đức.
Theo TS. Phạm Thị Thành, Hoa Kỳ chú trọng phát triển hạ tầng AI dùng chung và cơ chế tài trợ cho nghiên cứu liên ngành. Vương quốc Anh thúc đẩy liên kết giữa cơ quan tài trợ, dịch vụ dữ liệu, các viện nghiên cứu AI và mạng lưới AI có trách nhiệm. Trong khi đó, Đức tập trung vào hạ tầng dữ liệu và các dịch vụ phương pháp chuyên biệt phục vụ nghiên cứu KHXH.
Một nội dung khác được các đại biểu quan tâm là đạo đức học thuật và trách nhiệm xã hội trong ứng dụng AI. PGS. TS. Bùi Thị Kim Hậu, Trưởng khoa Chủ nghĩa xã hội khoa học, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, phân tích vai trò của AI trong đào tạo, nghiên cứu KHXH, đồng thời chỉ ra những rủi ro có thể phát sinh trong quá trình sử dụng công nghệ này.
PGS.TS. Bùi Thị Kim Hậu nhấn mạnh yêu cầu tuân thủ các nguyên tắc về đạo đức học thuật và trách nhiệm xã hội khi ứng dụng AI. Đồng thời, đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao ý thức và năng lực thực hành đạo đức học thuật trong đào tạo, nghiên cứu KHXH tại các trường ĐH.
Đại tá, PGS.TS. Trần Hậu Tân, Trưởng phòng Khoa học quân sự, Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng, tập trung phân tích tác động của AI đối với hoạt động nghiên cứu KHXH và nhân văn.
“Việc ứng dụng AI cần bám sát quan điểm, đường lối của Đảng về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, qua đó nâng cao chất lượng, hiệu quả nghiên cứu và chủ động thích ứng với những thay đổi do AI tạo ra trong kỷ nguyên số”, PGS.TS. Trần Hậu Tân nhấn mạnh.
Con người vẫn giữ vai trò kiểm soát
Từ các nội dung được trao đổi, một điểm chung được các tham luận nhấn mạnh là AI có khả năng hỗ trợ nâng cao hiệu quả đào tạo và nghiên cứu, nhưng việc ứng dụng cần gắn với năng lực chuyên môn và sự kiểm soát của con người.
Việc sử dụng AI trong môi trường ĐH không chỉ liên quan đến hiệu quả công nghệ mà còn gắn với các yêu cầu về liêm chính khoa học, bảo vệ dữ liệu và trách nhiệm xã hội. Đây là những vấn đề cần được xem xét đồng thời trong quá trình xây dựng quy định và tổ chức thực hiện.
Tại phiên tọa đàm bàn tròn, các đại biểu tập trung ba nhóm chủ đề chính: hoàn thiện khung khổ pháp lý về sở hữu trí tuệ và bảo đảm an ninh dữ liệu trong nghiên cứu, đào tạo báo chí và KHXH trước tác động của AI; tái cấu trúc đào tạo truyền thông trong bối cảnh AI phát triển, trong đó đặt ra yêu cầu chuyển từ năng lực sử dụng công cụ sang năng lực kiểm soát, kiến tạo và chịu trách nhiệm xã hội; trao đổi về mối quan hệ giữa AI và chuyển đổi số trong KHXH và nhân văn, tập trung vào các cơ hội, thách thức và giải pháp.
Theo kế hoạch, Học viện Báo chí và Tuyên truyền cùng Ban Tổ chức sẽ tổng hợp các luận chứng khoa học và hệ thống giải pháp được tham luận tại Hội thảo để hoàn thiện báo cáo kiến nghị trình Bộ Chính trị, Ban Bí thư, Ban Tuyên giáo Trung ương và Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh.
Kết quả Hội thảo cũng được định hướng chuyển giao làm căn cứ khoa học để các trường ĐH, viện nghiên cứu trong khối khoa học chính trị, KHXH và nhân văn rà soát, hoàn thiện quy chế nội bộ, đổi mới mô hình quản trị, xây dựng Khung liêm chính học thuật số và nâng cao hiệu quả công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng./.
