5 mặt lợi và hại của trí tuệ nhân tạo

Hiện nay, các hệ thống AI đã có thể tự viết văn, tạo ảnh, lập trình máy tính và thực hiện những phân tích phức tạp, những công việc mà trước đây tốn rất nhiều thời gian và công sức của con người.

Những người ủng hộ AI thì tin rằng AI sẽ giúp bứt phá năng suất và mở ra nhiều ngành nghề mới. Trái lại, giới chuyên gia lại lo ngại về làn sóng mất việc làm, nạn tin giả tràn lan và cơn khát tài nguyên để vận hành các hạ tầng AI.

Đáng chú ý, những quy định pháp lý và biện pháp an toàn hiện đang phải “vật lộn” để đuổi kịp tốc độ bùng nổ của công nghệ này.

Ông Dario Amodei, CEO của Anthropic (đơn vị phát triển công cụ AI Claude) nhận định: "Chúng ta phải chủ động làm chậm tốc độ nâng cấp năng lực của các mô hình AI. Sự tiến bộ sẽ rất nhanh, nên chúng ta cần sử dụng khôn ngoan khoảng thời gian có được".

Vậy cụ thể, đâu là những mặt lợi và hại của AI, và dòng chảy công nghệ này đang hướng về đâu?

Bứt phá năng suất, tối ưu hóa công việc

Ưu điểm dễ thấy nhất của AI là khả năng rút ngắn đáng kể thời gian xử lý công việc. AI hiện đã hiện diện sâu rộng trong các lĩnh vực như giáo dục, biên tập văn bản, thu thập dữ liệu và lập trình.

Theo Báo cáo An toàn AI Quốc tế 2026 (the 2026 International AI Safety Report) do Chính phủ Anh công bố, có gần 1 tỷ người trên toàn cầu đang ứng dụng AI vào công việc hằng ngày. Báo cáo chỉ ra rằng phần lớn người dùng ChatGPT (thuộc OpenAI) thường tìm kiếm các hướng dẫn thực hành như viết và sửa văn bản, tra cứu thông tin y tế, sức khỏe.

Hiệu quả nâng cao năng suất từ AI đã được chứng minh qua các con số thực tế. Tháng 9/2025, Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS) ghi nhận AI tạo sinh giúp năng suất lao động tăng từ 10 - 65%, đồng thời tiết kiệm từ 20 - 50% thời gian làm việc. Mức tăng trưởng này thể hiện rõ nhất ở các lĩnh vực như lập trình, tư vấn và biên dịch/viết lách chuyên nghiệp.

Điển hình như tập đoàn công nghệ Wipro (Ấn Độ) chia sẻ, việc đưa AI vào vận hành đã giúp họ giải phóng lượng công việc tương đương 20.000 nhân sự, từ đó chuyển giao lực lượng này sang đảm nhận các vị trí mới.

Mở cơ hội nghề nghiệp và kỹ năng mới

Dù AI có thể xóa bỏ hoặc làm thay đổi bản chất của một số ngành nghề, công nghệ này đồng thời cũng kích thích sự ra đời của nhiều công việc mới.

Thị trường lao động đang ghi nhận nhu cầu tuyển dụng tăng vọt đối với các nhân sự giỏi lập trình học máy (machine learning) và phát triển phần mềm hội thoại (chatbot). Trong khi đó, các kỹ sư phần mềm cũng dần quen với việc dùng AI viết mã thô, sau đó mới tiến hành kiểm tra và sửa lỗi.

Xu hướng này đòi hỏi người lao động phải linh hoạt học cách “làm việc cùng AI” bên cạnh những kỹ năng chuyên môn sẵn có. Bà Sandhya Arun, Giám đốc Công nghệ của Wipro, cho biết, công ty đang đào tạo kỹ năng AI nâng cao cho hơn 100.000 nhân viên nhằm chuyển đổi sang “mô hình vận hành kết hợp con người - AI”.

Áp lực đe dọa việc làm

Ở chiều ngược lại, khả năng tự động hóa vượt trội của AI lại chính là mối nguy lớn đối với thị trường lao động.

Báo cáo An toàn AI Quốc tế 2026 cảnh báo, khoảng 60% công việc tại các quốc gia phát triển và 40% tại các nền kinh tế mới nổi đang đứng trước nguy cơ bị ảnh hưởng bởi AI. Cấp độ ảnh hưởng sẽ phụ thuộc vào tốc độ thích ứng của doanh nghiệp và người lao động.

Đầu năm nay, sóng gió sa thải đã càn quét hàng loạt tập đoàn công nghệ lớn. Amazon cắt giảm 16.000 nhân sự trong đợt sa thải thứ hai chỉ trong vòng 3 tháng, trong khi Pinterest chia tay 780 nhân viên để dồn nguồn lực đầu tư cho AI.

Đặc biệt, cánh cửa nghề nghiệp đang hẹp dần đối với người trẻ mới ra trường. Ông Stephen Clare, tác giả chính của Báo cáo An toàn AI Quốc tế 2026 cho biết, đã có những bằng chứng thực tế cho thấy lao động trẻ mới bắt đầu sự nghiệp thuộc các ngành nghề chịu tác động mạnh từ AI đang gặp rất nhiều khó khăn khi tìm kiếm việc làm.

Nguy cơ lạm dụng và phát tán thông tin độc hại

AI tạo sinh, công nghệ tự sáng tạo nội dung dựa trên dữ liệu sẵn có có thể làm giả văn bản, hình ảnh, giọng nói và video giống như thật. Tuy nhiên, năng lực này lại đang bị kẻ xấu lợi dụng triệt để.

Thực tế cho thấy, công nghệ giả mạo Deepfake đã bị dùng để lừa đảo đảo tiền bạc, mạo danh quan chức cấp cao Mỹ lẫn các lãnh đạo doanh nghiệp, trong khi các hệ thống AI cũng bị biến thành công cụ thực hiện các đợt tấn công mạng.

Tội phạm mạng thường sử dụng giọng nói và video giả lập để thao túng nạn nhân, ép họ tiết lộ thông tin bảo mật, trao quyền truy cập hệ thống hoặc chuyển tiền.

Cơn “khát” tài nguyên và năng lượng

Để vận hành các công cụ AI, thế giới cần đến những trung tâm dữ liệu (TTDL) khổng lồ chứa hàng triệu con chip máy tính công suất cao, ngốn một lượng điện năng và tài nguyên làm mát cực lớn.

Sự bùng nổ của các TTDL đang gióng lên hồi chuông cảnh báo về nguy cơ quá tải lưới điện quốc gia. Đơn cử như dự án TTDL đang được đề xuất tại bang Utah (Mỹ), ước tính lượng điện tiêu thụ của riêng công trình này còn lớn hơn tổng lượng điện của toàn bộ bang Utah.

Không chỉ dừng lại ở điện, các nhà hoạt động môi trường tại Mỹ còn lo ngại về lượng nước ngọt khổng lồ bị tiêu tốn để làm mát hệ thống máy chủ, nhất là trong bối cảnh nhiều vùng đang đối mặt với hạn hán.

Bên cạnh đó, tiếng ồn phát ra từ các trung tâm này cũng khiến người dân bức xúc. Kết quả khảo sát của Gallup vào tháng 3 cho thấy có đến 71% người dân Mỹ phản đối việc đặt các TTDL AI gần khu dân cư của họ.

Gánh nặng tài nguyên này không chỉ giới hạn ở các nước phát triển. Tại Kenya, dự án TTDL trị giá 1 tỷ USD hợp tác giữa Microsoft và công ty G42 (UAE) đang thu hút sự chú ý đặc biệt.

Tổng thống Kenya, ông William Ruto, đã phải thừa nhận quy mô tiêu thụ năng lượng khổng lồ của dự án này và cảnh báo quốc gia sẽ phải gánh thêm áp lực phải sản xuất thêm một lượng điện rất lớn mới đủ cung ứng./.