Xóa nhà tạm, tạo sinh kế bền vững cho đồng bào Mông ở Khuổi Nộc

An cư giữa vùng cao Khuổi Nộc

Khuổi Nộc là một thôn vùng cao của xã Văn Lang, nơi đồng bào Mông sinh sống tập trung. Địa hình miền núi, điều kiện sản xuất và giao thông còn nhiều hạn chế khiến cuộc sống của không ít hộ dân gặp nhiều khó khăn. Một số gia đình thiếu đất sản xuất, không có đất ở ổn định, phải dựng nhà tạm trên các sườn núi. Nhà ở xuống cấp không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng cuộc sống mà còn làm gia tăng rủi ro trong mùa mưa bão. Bên cạnh đó, việc sống phân tán trên sườn núi cũng gây trở ngại lớn cho việc đi lại, học tập của trẻ em và giao thương hàng hóa.

Đến cuối năm 2025, Khuổi Nộc có 151 hộ, 100% là đồng bào Mông [1]. Phần lớn diện tích của thôn là rừng phòng hộ, trong khi đất sản xuất của người dân hạn chế, khiến nguồn thu nhập thiếu ổn định. Trong năm 2025, 39 hộ nghèo của Khuổi Nộc được hỗ trợ xây dựng nhà ở mới [2]. Đằng sau những con số đó là sự thay đổi cụ thể trong cuộc sống từng gia đình.

Gia đình chị Dương Thị Chậu là một trường hợp như vậy. Trước đây, hai vợ chồng sống trong căn nhà gỗ cũ, xuống cấp. Mong muốn có một mái nhà chắc chắn để không còn thấp thỏm mỗi khi mưa gió luôn là ước mơ của gia đình. Khi thuộc diện được bố trí vào khu tái định cư mới, gia đình chị được cấp 200 m² đất và hỗ trợ kinh phí xây dựng nhà. Trong quá trình làm nhà, cán bộ địa phương, giáo viên, lực lượng bộ đội cùng tham gia hỗ trợ ngày công. Sau khi chuyển đến nơi ở mới, gia đình tiếp tục tự hoàn thiện các hạng mục cần thiết. Hai vợ chồng tự xây thêm bếp củi để phù hợp với điều kiện sinh hoạt và tiết kiệm chi phí.

Điều đáng chú ý là niềm vui có nhà mới nhanh chóng chuyển thành một dự định khác: tìm cách nâng cao thu nhập. Chị Chậu cho biết, sau khi được Nhà nước hỗ trợ đất và kinh phí làm nhà, gia đình xác định phải cố gắng lao động để thoát nghèo. Chồng chị tiếp tục đi làm thuê; bản thân chị dự định làm thêm nghề may trang phục truyền thống của đồng bào Mông. Việc chuyển đến nơi ở mới với điều kiện đi lại thuận lợi hơn cũng mở thêm cơ hội để gia đình tính toán sinh kế lâu dài.

Cùng chung suy nghĩ đó là gia đình chị Giàng Thị Dua. Khi chuyển vào nhà mới, gia đình vẫn tiếp tục sơn sửa, làm bếp và bể nước. Chồng chị đi làm thuê, còn chị vừa chăm con nhỏ vừa tranh thủ hoàn thiện nhà cửa. Với một gia đình trẻ còn sức lao động, căn nhà mới đã giải quyết nỗi lo về nơi ở, nhưng mục tiêu tiếp theo mà hai vợ chồng đặt ra là kiếm thêm thu nhập và thoát nghèo.

Những câu chuyện như vậy cho thấy, giá trị của chính sách nhà ở không chỉ được đo bằng số căn nhà đã xây dựng. Đối với những hộ nghèo từng thiếu đất ở và sống phân tán ở những vị trí khó khăn, một nơi cư trú ổn định có thể tạo điều kiện để họ dành nhiều nguồn lực và sự quan tâm hơn cho sản xuất, việc làm, học hành của con cái và cải thiện đời sống.

Không chỉ hỗ trợ một căn nhà

Tại Khuổi Nộc, mỗi hộ được bố trí 200 m² đất. Các hộ nhận mức hỗ trợ 60 triệu đồng để xây dựng nhà từ chương trình xóa nhà tạm, nhà dột nát; xã Văn Lang hỗ trợ thêm 10 triệu đồng/hộ. Bên cạnh nguồn lực tài chính, lực lượng bộ đội, cán bộ và các tổ chức đoàn thể còn hỗ trợ ngày công trong quá trình xây dựng. Đến đầu tháng 2/2026, xã Văn Lang đã hoàn thành xóa 150 nhà tạm, nhà dột nát [3].

Cách huy động này phù hợp với tinh thần chung của chương trình xóa nhà tạm, nhà dột nát: Nhà nước đóng vai trò hỗ trợ, đồng thời huy động sự tham gia của cộng đồng và phát huy khả năng tự tổ chức cuộc sống của chính hộ dân. Ở phạm vi cả nước, Quyết định số 539/QĐ-TTg ngày 19/6/2024 của Thủ tướng Chính phủ về Kế hoạch triển khai Phong trào thi đua “Chung tay xóa nhà tạm, nhà dột nát trên phạm vi cả nước trong năm 2025” [4] xác định nguyên tắc huy động nguồn lực theo hướng Nhà nước hỗ trợ, cộng đồng giúp đỡ, hộ gia đình tự tổ chức xây dựng nhà ở; đồng thời yêu cầu công trình phải bảo đảm an toàn, chất lượng, phù hợp điều kiện và đặc điểm văn hóa của từng vùng, từng dân tộc.

Nhìn từ Khuổi Nộc, việc triển khai chính sách có một đặc điểm đáng chú ý: hỗ trợ nhà ở được kết hợp với giải quyết đất ở đối với những hộ không có nơi ở ổn định. Điều này đặc biệt có ý nghĩa ở địa bàn miền núi, bởi nếu chỉ hỗ trợ kinh phí xây nhà trong khi hộ dân không có quỹ đất phù hợp thì chính sách khó giải quyết được căn nguyên của tình trạng nhà ở thiếu an toàn.

Từ những hộ sống phân tán đến một khu dân cư mới

Trước khi chuyển đến khu tái định cư, một số gia đình người Mông ở Khuổi Nộc sống rải rác trên các sườn đồi. Khoảng cách giữa các hộ và điều kiện đường sá không thuận lợi gây khó khăn cho đi lại, học tập, giao thương cũng như việc phổ biến chính sách, pháp luật và hướng dẫn người dân áp dụng kiến thức vào sản xuất.

Khu tái định cư đã làm thay đổi một phần không gian cư trú đó. Đến nay, phần lớn các hộ thuộc diện tái định cư ở Khuổi Nộc đã chuyển vào nhà mới. Việc các hộ dân chuyển từ nơi cư trú phân tán về sinh sống tập trung giúp điều kiện đi lại thuận tiện hơn và tạo điều kiện cho chính quyền, đoàn thể tiếp cận người dân trong công tác tuyên truyền, phổ biến chính sách, pháp luật cũng như hỗ trợ kiến thức phục vụ phát triển kinh tế.

Cùng với nhà ở và đất ở, đường nội thôn và đường lên khu dân cư mới được bê tông hóa, cải thiện điều kiện đi lại và sinh hoạt. Đây là điểm quan trọng khi nhìn nhận hiệu quả của một chương trình hỗ trợ nhà ở tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Một căn nhà kiên cố giúp một hộ gia đình an toàn hơn trước thời tiết; nhưng một khu dân cư có đường giao thông và khả năng kết nối tốt hơn có thể tạo ra những điều kiện thuận lợi hơn cho cả cộng đồng.

Trưởng thôn Khuổi Nộc Dương Hồng Sinh cho rằng, việc bố trí mặt bằng, hỗ trợ xây dựng nhà và huy động lực lượng giúp ngày công có ý nghĩa lớn đối với những hộ nghèo, đặc biệt khó khăn, thiếu đất canh tác và đất ở. Theo ông, sự hỗ trợ không chỉ cải thiện điều kiện sống mà còn tạo thuận lợi để người dân phát triển kinh tế và củng cố tinh thần đoàn kết trong cộng đồng. Việc tập trung dân cư cũng giúp trẻ em có thêm môi trường giao tiếp, có điều kiện vui chơi cùng nhau sau giờ học thay vì sống phân tán ở các khu vực cách xa nhau như trước.

An cư cần đi cùng sinh kế

Giải quyết nhà ở là điều kiện quan trọng, nhưng chưa đồng nghĩa với việc một hộ nghèo sẽ tự động thoát nghèo. Với những hộ thiếu đất sản xuất và nguồn thu nhập còn phụ thuộc nhiều vào lao động giản đơn, câu hỏi tiếp theo sau khi có nhà là làm thế nào tạo được sinh kế ổn định.

Thực tế tại Khuổi Nộc cho thấy vấn đề này đã được địa phương đặt ra. Sau khi hỗ trợ người dân ổn định nơi ở, xã Văn Lang tiếp tục triển khai các hoạt động hỗ trợ sinh kế phù hợp với điều kiện vùng cao, trong đó có hướng dẫn trồng rừng, phát triển chăn nuôi gia súc, gia cầm theo hướng hàng hóa, hỗ trợ giống, kỹ thuật và kết nối tiêu thụ sản phẩm [1]. Chủ tịch UBND xã Văn Lang Nông Thị Diệp nhấn mạnh định hướng kết hợp giữa giải quyết nhà ở với phát triển sản xuất, bởi mục tiêu giảm nghèo bền vững đòi hỏi người dân vừa có nơi ở ổn định vừa có sinh kế.

Câu chuyện của chị Dương Thị Chậu cũng phản ánh nhu cầu này từ phía người dân. Khi chỗ ở đã ổn định, chị nghĩ đến nghề may trang phục truyền thống của người Mông, trong khi chồng tiếp tục làm thuê. Chị Giàng Thị Dua và chồng cũng xác định phải lao động, kiếm thêm thu nhập để từng bước thoát nghèo. Đây là những dự định do chính người dân chia sẻ, chứ chưa phải kết quả giảm nghèo đã được xác nhận. Vì vậy, hiệu quả dài hạn của chính sách cần tiếp tục được nhìn nhận thông qua khả năng tạo việc làm, tăng thu nhập và duy trì sinh kế của các hộ sau tái định cư.

Điều này cũng cho thấy một yêu cầu đối với giai đoạn tiếp theo: nguồn lực hỗ trợ cần được kết nối thành chuỗi, từ đất ở - nhà ở - hạ tầng - sinh kế - tiếp cận dịch vụ xã hội. Trong chuỗi đó, nhà ở là nền tảng ban đầu; còn khả năng thoát nghèo bền vững phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác như tư liệu sản xuất, việc làm, kỹ năng nghề, khả năng tiếp cận thị trường, giáo dục và điều kiện đi lại.

Từ chương trình của một xã nhìn ra nỗ lực chung của Thái Nguyên

Kết quả ở Văn Lang nằm trong chương trình xóa nhà tạm, nhà dột nát được triển khai trên phạm vi toàn tỉnh Thái Nguyên. Trong đợt triển khai năm 2025, toàn bộ 1.072 căn thuộc kế hoạch bổ sung đã được khởi công và hỗ trợ tính đến ngày 8/8/2025, góp phần đưa tổng số hộ thuộc kế hoạch của tỉnh lên 6.953/6.953 hộ, trong đó 5.426 trường hợp xây mới và 1.527 trường hợp sửa chữa. Trong số này có 371 hộ người có công và thân nhân liệt sỹ; 6.582 hộ nghèo, cận nghèo [1]. Đến năm 2026, công tác xóa nhà tạm, nhà dột nát tại Thái Nguyên vẫn tiếp tục được triển khai đối với các nhóm đối tượng và nhu cầu phát sinh. Tính đến ngày 30/7/2026, toàn tỉnh đã hoàn thành 405 căn nhà; 391 căn đang xây dựng, sửa chữa và 63 căn đã được phê duyệt, chuẩn bị khởi công [1].

Riêng tại Văn Lang, chính quyền xã tiếp tục tổ chức rà soát, thống kê hiện trạng nhà tạm, nhà dột nát, đối chiếu danh sách theo từng nhóm đối tượng. Tại hội nghị ngày 23/6/2026, Ban Chỉ đạo xóa nhà tạm, nhà dột nát xã yêu cầu việc xác định đối tượng phải bảo đảm đúng quy định, công khai, minh bạch và phù hợp với hoàn cảnh thực tế của từng gia đình.

Như vậy, xóa nhà tạm không nên được hiểu đơn thuần là một chiến dịch xây dựng nhà trong một khoảng thời gian cố định. Sau khi hoàn thành một danh sách hỗ trợ, nhu cầu nhà ở vẫn có thể tiếp tục phát sinh do thiên tai, xuống cấp nhà ở, thay đổi điều kiện hộ gia đình, v.v. Vì vậy, bên cạnh mục tiêu hoàn thành về số lượng, việc duy trì cơ chế rà soát và hỗ trợ đúng đối tượng có ý nghĩa quan trọng đối với hiệu quả lâu dài của chính sách.

Để mái nhà mới trở thành điểm khởi đầu của thoát nghèo

Tại Khuổi Nộc, thay đổi dễ nhận thấy nhất là những căn nhà kiên cố đã thay thế một phần những mái nhà tạm từng nằm rải rác trên sườn núi. Nhưng điều đáng quan tâm hơn nằm ở những thay đổi phía sau căn nhà: người dân có chỗ ở ổn định hơn, giao thông thuận tiện hơn, trẻ em có môi trường sinh hoạt tập trung hơn và chính quyền có điều kiện thuận lợi hơn trong việc triển khai chính sách tới cộng đồng.

Chủ tịch UBND xã Văn Lang Nông Thị Diệp cho biết, sau khi hoàn thành công tác xóa nhà tạm, nhà dột nát, các hộ thuộc diện hỗ trợ đã bắt đầu chuyển vào nhà mới từ cuối tháng 8/2025. Theo lãnh đạo xã, việc có nơi ở ổn định giúp người dân yên tâm hơn để tập trung phát triển kinh tế; địa phương đặt kỳ vọng vào quyết tâm vươn lên của những hộ được hỗ trợ.

Tuy nhiên, một căn nhà mới mới chỉ giải quyết một trong những điều kiện của giảm nghèo. Để kết quả này được duy trì, chính sách sau tái định cư cần tiếp tục hướng tới khả năng tạo thu nhập của từng hộ, nhất là đối với những gia đình thiếu đất sản xuất. Hỗ trợ kỹ thuật, phát triển chăn nuôi và trồng rừng phù hợp, đào tạo nghề, kết nối việc làm và thị trường có thể trở thành những mắt xích tiếp theo để nguồn lực đã đầu tư cho nhà ở phát huy hiệu quả lâu dài.

Với người dân Khuổi Nộc, mong muốn ấy trước hết được thể hiện bằng những kế hoạch rất cụ thể: người đi làm thuê, người tính chuyện may trang phục truyền thống, người tiếp tục sản xuất và chăn nuôi. Những dự định đó chưa thể khẳng định ngay kết quả thoát nghèo trong tương lai, nhưng cho thấy một sự chuyển biến quan trọng: khi nỗi lo về một mái nhà an toàn được giải quyết, người dân có thêm điều kiện để nghĩ đến bước đi tiếp theo cho cuộc sống.

Từ những ngôi nhà mới ở Khuổi Nộc có thể thấy, giá trị của chương trình xóa nhà tạm, nhà dột nát không chỉ nằm ở những bức tường, mái nhà hay số tiền hỗ trợ. Khi nhà ở được đặt trong tổng thể chính sách đất ở, hạ tầng và sinh kế, nguồn lực an sinh có khả năng tạo ra tác động rộng hơn đối với đời sống của đồng bào vùng cao.

Và với những gia đình người Mông từng sống trong những căn nhà tạm trên sườn núi Văn Lang, căn nhà mới vì thế không phải đích đến cuối cùng. Đó là một điểm khởi đầu - để ổn định cuộc sống, tìm kiếm sinh kế và hiện thực hóa mong muốn tự mình vươn lên thoát nghèo.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Cổng thông tin điện tử tỉnh Thái Nguyên (2025) “Xuân sớm bên những ngôi nhà mới ở Khuổi Nộc”, https://thainguyen.gov.vn/xoa-nha-tam-nha-dot-nat/xuan-som-ben-nhung-ngoi-nha-moi-o-khuoi-noc-235883?utm_source=chatgpt.com, truy cập ngày 09/09/2026.

[2] Đ. Trang (2026), “Diện mạo mới ở Khuổi Nộc”, Báo Thái Nguyên, https://baothainguyen.vn/xa-hoi/202601/dien-mao-moi-o-khuoi-noc-3647c21, truy cập ngày 09/09/2026.

[3] C.H. Đông (2026), “Sở Xây dựng: Trao quà ‘Tuần cao điểm Tết vì người nghèo’ tại xã Văn Lang”, Báo Thái Nguyên, https://baothainguyen.vn/xa-hoi/202602/so-xay-dung-trao-qua-tuan-cao-diem-tet-vi-nguoi-ngheo-tai-xa-van-lang-d6c1890?utm_source=chatgpt.com, truy cập ngày 09/09/2026.

[4] Thủ tướng Chính phủ (2024), Quyết định số 539/QĐ-TTg ngày 19/6/2024 của Thủ tướng Chính phủ về Kế hoạch triển khai Phong trào thi đua “Chung tay xóa nhà tạm, nhà dột nát trên phạm vi cả nước trong năm 2025”.