Xây dựng Nhà nước pháp quyền đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số

Hội thảo gồm hai phiên: tham luận kết hợp hỏi đáp và tọa đàm bàn tròn. Các đại biểu tập trung phân tích những vấn đề lý luận, thực tiễn đặt ra trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN) Việt Nam trước tác động ngày càng sâu rộng của công nghệ số.

Đổi mới tư duy lập pháp, kiểm soát quyền lực số

Trình bày tham luận về những vấn đề lý luận trong xây dựng Nhà nước pháp quyền thời chuyển đổi số (CĐS), PGS. TS. Lưu Văn Quảng, Phó Giám đốc Học viện Báo chí và Tuyên truyền nhấn mạnh, CĐS không chỉ là đưa thủ tục hành chính lên môi trường trực tuyến. Quan trọng hơn, Hiến pháp và pháp luật phải tiếp tục định hướng việc tổ chức, thực thi và kiểm soát quyền lực nhà nước trong điều kiện công nghệ làm thay đổi phương thức quản lý.

Theo PGS. TS. Lưu Văn Quảng, cần xác định rõ thẩm quyền, trách nhiệm của từng chủ thể, bảo đảm các quy trình số tuân thủ pháp luật và không làm suy giảm quyền làm chủ của nhân dân. Hiệu quả CĐS cần được đánh giá không chỉ qua số lượng dịch vụ công trực tuyến mà còn ở khả năng tiếp cận thông tin, tham gia giám sát và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dân, nhất là những nhóm còn hạn chế về kỹ năng số.

Ở góc độ lập pháp, TS. Vũ Thị Thu Quyên, Trưởng Khoa Nhà nước và Pháp luật, Học viện Báo chí và Tuyên truyền cho rằng, cần chuyển từ tư duy quản lý đơn thuần sang tư duy kiến tạo phát triển. Pháp luật vừa điều chỉnh các quan hệ xã hội, vừa tạo hành lang thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp phát triển, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và khơi thông nguồn lực.

Để đáp ứng yêu cầu này, hệ thống pháp luật cần bảo đảm tính rõ ràng, thống nhất, khả thi và thích ứng với tốc độ phát triển của công nghệ. Đồng thời, phải nâng cao trách nhiệm giải trình của cơ quan chủ trì soạn thảo, hạn chế tình trạng cài cắm lợi ích cục bộ, lợi ích nhóm trong xây dựng văn bản quy phạm pháp luật.

Một vấn đề quan trọng khác là hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước, góp phần phòng, chống tham nhũng. PGS. TS. Hoàng Trung Thực, Trưởng Khoa Lý luận chính trị và Khoa học xã hội nhân văn, Học viện Cảnh sát nhân dân cho biết, quyền lực trong môi trường số không chỉ thể hiện qua văn bản, chức danh mà còn gắn với dữ liệu, quy trình điện tử, nền tảng số và hệ thống hỗ trợ ra quyết định.

CĐS giúp lưu vết quá trình xử lý công việc, tăng tính minh bạch, giảm khâu trung gian và hỗ trợ phát hiện dấu hiệu bất thường trong các lĩnh vực như đầu tư công, đấu thầu, quản lý tài sản công. Tuy nhiên, công nghệ không tự động bảo đảm liêm chính. Việc làm sai lệch dữ liệu, lạm dụng tài khoản quản trị hoặc chỉnh sửa nhật ký hệ thống vẫn có thể tạo ra những hành vi tiêu cực khó phát hiện.

Từ thực tiễn này, PGS.TS. Hoàng Trung Thực đề xuất hoàn thiện thể chế, xây dựng hệ thống dữ liệu liên thông an toàn, thiết lập bộ chỉ báo cảnh báo sớm rủi ro tham nhũng và kiểm soát quyền lực ngay từ khâu thiết kế hệ thống số. Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong quản lý cũng cần bảo đảm công nghệ chỉ hỗ trợ, con người đưa ra quyết định và chịu trách nhiệm.

Bảo vệ quyền con người, xây dựng văn hóa số

Tại phiên tọa đàm bàn tròn, các đại biểu đã tập trung thảo luận về văn hóa số và bảo vệ quyền con người - những yếu tố quan trọng trong xây dựng Nhà nước pháp quyền trên môi trường số.

Thượng tá, TS. Trần Việt Hà, Phó trưởng Khoa Lý luận chính trị và Khoa học xã hội nhân văn, Học viện Cảnh sát nhân dân cho rằng, khả năng tự bảo vệ của người dân trên không gian mạng không chỉ phụ thuộc vào công nghệ mà còn ở năng lực nhận diện rủi ro, tư duy độc lập và cách ứng xử có trách nhiệm. Văn hóa số vì vậy được xem như một “lá chắn mềm”, giúp cộng đồng hạn chế tác động của tin giả, lừa đảo và các nội dung độc hại.

Để nâng cao năng lực tự bảo vệ, người dân cần hình thành thói quen kiểm chứng thông tin trước khi chia sẻ, ứng xử có trách nhiệm và trang bị kỹ năng an toàn số phù hợp. Trẻ em cần được hướng dẫn nhận diện hành vi dụ dỗ, xâm hại, bắt nạt trực tuyến; thanh niên cần nâng cao tư duy phản biện, bảo vệ danh tính số và quyền riêng tư. Người cao tuổi cần biết cách nhận diện thủ đoạn giả danh người thân, công an để lừa đảo và bảo mật mã OTP.

Theo TS. Trần Việt Hà, việc xây dựng văn hóa số đòi hỏi sự phối hợp giữa cơ quan nhà nước, nhà trường, gia đình, báo chí và doanh nghiệp công nghệ. Cán bộ, công chức và người có ảnh hưởng cũng cần nêu gương trong phát ngôn, ứng xử và tuân thủ quy định về bảo mật thông tin.

Về bảo vệ quyền con người, PGS. TS. Lê Văn Trung, Phó Viện trưởng Viện Quyền con người, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh nhấn mạnh, yêu cầu hoàn thiện hành lang pháp lý về an toàn thông tin, an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Cùng với đó, cần tăng cường tuyên truyền, nâng cao kỹ năng số, đặc biệt hỗ trợ người cao tuổi, người khuyết tật và đồng bào dân tộc thiểu số tiếp cận công nghệ.

Các đại biểu cũng lưu ý việc quản lý dữ liệu và thuật toán phải bảo đảm minh bạch, tránh tập trung quyền lực thiếu kiểm soát hoặc đưa ra quyết định ảnh hưởng đến quyền lợi công dân mà không có cơ chế giải thích, xem xét lại phù hợp. Mọi hoạt động quản lý trên môi trường số phải tuân thủ Hiến pháp và pháp luật, bảo vệ quyền riêng tư, danh dự và các quyền hợp pháp của người dân.

Các ý kiến tại hội thảo cho thấy, xây dựng Nhà nước pháp quyền trong bối cảnh CĐS đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa hoàn thiện thể chế, đổi mới tư duy lập pháp, kiểm soát quyền lực và nâng cao năng lực quản trị số. Công nghệ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được vận hành trong khuôn khổ pháp luật, gắn với trách nhiệm giải trình và bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của nhân dân./.