Xây dựng mô hình “Chợ số 4.0” từ việc hướng dẫn tiểu thương thành thạo các tiện ích số

Thực hiện chủ trương đẩy mạnh phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, ngày 18/11/2024, Tổng Bí thư Tô Lâm đã chỉ đạo phát động phong trào “Bình dân học vụ số” nhằm phổ cập kiến thức, kỹ năng số cho toàn dân. Phong trào hướng tới giúp người dân tiếp cận, sử dụng và từng bước làm chủ công nghệ số trong đời sống, lao động và sản xuất, kinh doanh.

Trong lĩnh vực thương mại, việc phổ cập kỹ năng số có ý nghĩa thiết thực đối với tiểu thương tại các chợ truyền thống. Đây là lực lượng có thể hưởng lợi trực tiếp từ việc ứng dụng công nghệ vào thanh toán, quản lý bán hàng và quảng bá sản phẩm. Trên cơ sở đó, mô hình “Chợ số 4.0” được nhiều địa phương triển khai nhằm đưa các tiện ích số vào hoạt động mua bán hằng ngày.

Mô hình tập trung vào những ứng dụng thiết thực như thanh toán không dùng tiền mặt bằng mã QR, sử dụng hóa đơn điện tử, quản lý giao dịch và giới thiệu sản phẩm trên các nền tảng trực tuyến. Bên cạnh việc trang bị công cụ, tiểu thương cũng cần được hướng dẫn sử dụng thành thạo các tiện ích số, kiểm tra giao dịch và bảo đảm an toàn thông tin. Đây là nền tảng để chợ truyền thống từng bước thích ứng với phương thức kinh doanh trong môi trường số.

Chuyển đổi mô hình chợ truyền thống tại một số địa phương

Tại Quảng Ninh, mô hình “Chợ 4.0” cho thấy khả năng đưa thanh toán số vào hoạt động của các chợ truyền thống. Đến giữa năm 2025, toàn tỉnh có 120/135 chợ triển khai mô hình; tỷ lệ hộ kinh doanh chấp nhận phương thức thanh toán không dùng tiền mặt đạt trung bình 86,3%.

Những con số trên phản ánh mức độ phổ biến ngày càng tăng của thanh toán điện tử trong hoạt động mua bán trực tiếp. Thay vì chỉ sử dụng tiền mặt, người bán có thể nhận tiền qua mã QR hoặc chuyển khoản; người mua có thêm lựa chọn thanh toán thuận tiện.

Ở một số chợ trung tâm, các khoản phí và hóa đơn điện, nước cũng được thanh toán bằng phương thức không dùng tiền mặt. Đây là những thay đổi cụ thể, dễ quan sát, qua đó giúp công nghệ số hiện diện trong sinh hoạt thường ngày của người dân.

Tại Ninh Bình, mô hình “Chợ số - Nông thôn số” được triển khai gắn với phong trào “Bình dân học vụ số”, hướng đến đưa công nghệ vào hoạt động kinh doanh và tiêu thụ sản phẩm địa phương. Tại chợ Rồng, các tiểu thương được tập huấn kỹ năng số, hướng dẫn tạo tài khoản trên sàn thương mại điện tử, sử dụng ví điện tử và các nền tảng bán hàng trực tuyến. Một số hộ kinh doanh đã sử dụng mã QR để thanh toán, livestream bán hàng và quảng bá sản phẩm trên mạng xã hội.

Hoạt động chuyển đổi số còn được mở rộng đến các hộ sản xuất ở khu vực nông thôn. Người dân được hướng dẫn chụp ảnh, đăng bán sản phẩm trên nền tảng số và kết nối trực tiếp với người tiêu dùng. Những sản phẩm đặc trưng như cơm cháy, miến dong và nông sản sạch có thêm cơ hội tiếp cận thị trường rộng hơn.

Cách làm này cho thấy việc ứng dụng công nghệ tại chợ có thể gắn với hoạt động sản xuất và tiêu thụ nông sản, mở rộng kết nối từ người sản xuất đến người mua.

Một điểm đáng chú ý là Ninh Bình phát huy vai trò của các lực lượng tại cơ sở như Hội Liên hiệp Phụ nữ, Đoàn Thanh niên và Tổ công nghệ số cộng đồng. Thông qua mạng lưới hỗ trợ này, người dân được hướng dẫn sử dụng ứng dụng, thanh toán không dùng tiền mặt và tiếp cận các dịch vụ trực tuyến. Việc hướng dẫn gắn với nhu cầu kinh doanh cụ thể giúp tiểu thương dễ tiếp nhận và từng bước duy trì thói quen sử dụng công nghệ.

Thúc đẩy chuyển đổi số tại chợ truyền thống

Chuyển đổi chợ truyền thống sang mô hình “Chợ số 4.0” mở ra cơ hội nâng cao hiệu quả hoạt động thương mại, đa dạng hóa phương thức giao dịch và mở rộng khả năng tiếp cận thị trường cho tiểu thương. Tuy nhiên, để mô hình phát triển bền vững, cần khắc phục những hạn chế về hạ tầng, kỹ năng và thói quen sử dụng công nghệ.

Trước hết, địa phương cần hoàn thiện hạ tầng viễn thông, bảo đảm kết nối Internet ổn định tại các chợ và tạo điều kiện để tiểu thương tiếp cận phương tiện thanh toán điện tử với chi phí phù hợp. Sự phối hợp giữa ban quản lý chợ, ngân hàng, doanh nghiệp viễn thông và đơn vị cung cấp nền tảng số cần được duy trì thường xuyên, kể cả sau giai đoạn triển khai ban đầu.

Bên cạnh đó, hoạt động đào tạo nên tập trung vào thực hành, phù hợp với từng nhóm hộ kinh doanh. Tiểu thương cần được hướng dẫn cách tạo và sử dụng mã QR, kiểm tra giao dịch, quản lý đơn hàng, sử dụng hóa đơn điện tử và quảng bá sản phẩm trên nền tảng trực tuyến. Tổ công nghệ số cộng đồng và ban quản lý chợ có thể phối hợp tổ chức các buổi hướng dẫn tại chỗ, hỗ trợ người kinh doanh trong quá trình sử dụng.

An toàn giao dịch cũng là yêu cầu không thể thiếu. Khi hoạt động thanh toán và kinh doanh ngày càng phụ thuộc vào nền tảng số, tiểu thương cần biết cách nhận diện mã QR giả mạo, tin nhắn lừa đảo, đường dẫn độc hại và hành vi chiếm đoạt tài khoản. Việc hướng dẫn bảo vệ thông tin cá nhân, xác minh giao dịch và xử lý khi phát sinh sự cố sẽ góp phần củng cố niềm tin của người dân đối với các phương thức giao dịch mới.

Cuối cùng, hiệu quả chuyển đổi không nên chỉ được đánh giá qua số lượng mã QR được tạo lập hay số hộ kinh doanh đăng ký tham gia. Các địa phương cần quan tâm đến mức độ sử dụng thực tế, khả năng duy trì thanh toán điện tử và việc tiểu thương khai thác các nền tảng trực tuyến trong kinh doanh. Đây là cơ sở để đánh giá đúng hiệu quả, điều chỉnh phương thức hỗ trợ và lựa chọn mô hình phù hợp để nhân rộng.

Chuyển đổi chợ truyền thống sang mô hình “Chợ số 4.0” là quá trình từng bước thay đổi phương thức kinh doanh, giao dịch và kết nối thị trường. Khi được hỗ trợ bằng hạ tầng phù hợp, kỹ năng cần thiết và cơ chế phối hợp hiệu quả, các mô hình chợ số không chỉ tạo thuận lợi cho hoạt động thương mại mà còn góp phần đưa công nghệ đến gần hơn với đời sống, thúc đẩy kinh tế số phát triển từ cơ sở./.

Tài liệu tham khảo

[1] Mai Trâm (2026), “Ninh Bình lan tỏa Phong trào “Bình dân học vụ số””, https://www.tinhuyninhbinh.vn/chuyen-doi-so/ninh-binh-lan-toa-phong-trao-binh-dan-52491 truy cập 10/11/2026.

[2] Tiến Dũng (2025), “Quảng Ninh bứt phá với thương mại điện tử, tạo đà phát triển kinh tế số”, https://thoibaotaichinhvietnam.vn/quang-ninh-but-pha-voi-thuong-mai-dien-tu-tao-da-phat-trien-kinh-te-so-183555.html truy cập 10/11/2026.