Việt Nam và Malaysia dẫn đầu cuộc đua trở thành trung tâm khởi nghiệp khu vực

Vào tháng 4/2024, chính phủ Malaysia đã công bố Bản hành động KL20 (the KL20 Action Paper) tại một hội nghị thượng đỉnh cấp cao ở Kuala Lumpur, đặt ra mục tiêu đầy tham vọng là đưa thành phố này vào top 20 hệ sinh thái khởi nghiệp toàn cầu vào năm 2030.

Động thái này đánh dấu sự gia tăng cạnh tranh đáng kể trong khu vực để giành vị trí thống lĩnh về công nghệ. Trong một thập kỷ, Singapore gần như độc quyền hoàn toàn về vốn đầu tư mạo hiểm và trụ sở khu vực.

Tuy nhiên, chi phí hoạt động tăng cao ở nước này và sự sụt giảm 52% nguồn vốn đầu tư khởi nghiệp ở Đông Nam Á mỗi năm đã buộc các nhà đầu tư và nhà sáng lập phải tìm kiếm những địa chỉ mới.

Đã có sự thay đổi đáng kể trong 24 tháng qua khi có sự chuyển dịch từ mô hình trung tâm duy nhất sang hệ sinh thái đa cực. Singapore vẫn là trung tâm thanh toán tài chính nhưng động lực thực sự của sự tăng trưởng, nhân tài kỹ thuật và thử nghiệm thị trường đang chuyển hướng sang TP. Hồ Chí Minh và Kuala Lumpur.

Đối với các nhà đầu tư trong khu vực, điều này rất quan trọng bởi vì chiến lược “ưu tiên Singapore” (Singapore-first) đang trở nên tốn kém. Vốn đầu tư không còn theo đuổi tăng trưởng bằng mọi giá, mà thay vào đó là tăng trưởng hiệu quả ở những thị trường nơi một đồng đô la vốn đầu tư mạo hiểm có giá trị gấp ba lần so với ở Singapore.

Vì sao "mùa đông đầu tư" đã buộc phải xem xét lại chiến lược địa lý?

Sự suy thoái của thị trường đầu tư mạo hiểm toàn cầu đã đóng vai trò là chất xúc tác cho sự dịch chuyển này. Theo báo cáo e-Conomy SEA 2023 của Google, Temasek và Bain & Company, nền kinh tế số của Đông Nam Á đã đạt 218 tỷ USD về tổng giá trị hàng hóa giao dịch (GMV) vào năm 2023, tăng trưởng 11% so với năm trước.

Mặc dù tăng trưởng như vậy, tổng vốn đầu tư trong khu vực lại chạm mức thấp nhất trong nhiều năm. Dữ liệu từ DealStreetAsia cho thấy vốn đầu tư tư nhân và vốn mạo hiểm tại Đông Nam Á đã giảm xuống còn 7,96 tỷ USD vào năm 2023, giảm so với khoảng 16,59 tỷ USD vào năm 2022.

Sự khan hiếm nguồn đầu tư đã khiến mức lương cao và tiền thuê văn phòng ở Singapore trở thành một gánh nặng chiến lược đối với các công ty giai đoạn đầu.

Các nhà sáng lập doanh nghiệp (DN) khởi nghiệp nhận ra rằng mặc dù họ vẫn có thể đăng ký công ty mẹ tại Singapore vì lý do pháp lý, nhưng toàn bộ đội ngũ vận hành của họ phải được đặt tại một trung tâm tiết kiệm chi phí hơn để tồn tại trong "mùa đông đầu tư" hiện tại.

Điều này đã tạo ra một khoảng trống mà Việt Nam và Malaysia đang tích cực cố gắng lấp đầy bằng các chính sách ưu đãi và cơ sở hạ tầng mới.

Việt Nam vẫn là ứng cử viên hàng đầu về sự cộng hưởng công nghệ và sản xuất

Việt Nam liên tục vượt trội so với các nước cùng cấp độ về tăng trưởng kinh tế số. Tổng giá trị giao dịch kỹ thuật số (GMV) của Việt Nam được dự báo đạt tốc độ tăng trưởng kép hàng năm là 19% từ năm 2023 - 2025.

Sự tăng trưởng này dựa trên sự cộng hưởng độc đáo giữa nguồn nhân lực công nghệ đang phát triển mạnh mẽ và vị thế là nước hưởng lợi chính từ chiến lược sản xuất “Trung Quốc +1”.

Chính phủ Việt Nam đã chính thức hóa sự rót vốn đầu tư thông qua Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC), nơi cung cấp các ưu đãi thuế và quy trình cấp visa đơn giản cho người lao động trong lĩnh vực công nghệ.

Trong 18 tháng qua, trọng tâm đã dịch chuyển từ lĩnh vực thương mại điện tử đơn thuần sang lĩnh vực công nghệ cao và bán dẫn.

Đây không chỉ là tham vọng khi các tập đoàn toàn cầu lớn đã và đang thâm nhập vào hệ sinh thái Việt Nam. Ví dụ, Nvidia đã bày tỏ ý định thành lập cơ sở tại Việt Nam để phát triển ngành công nghiệp bán dẫn, một động thái sẽ tạo ra động lực mạnh mẽ cho các công ty khởi nghiệp AI trong nước.

Yếu tố then chốt ở đây là nguồn nhân lực kỹ thuật dồi dào. Việt Nam đào tạo khoảng 50.000 sinh viên tốt nghiệp ngành công nghệ mỗi năm, và mức lương kỳ vọng của sinh viên tốt nghiệp chỉ bằng một phần nhỏ so với Singapore hay Jakarta. Điều này khiến TP. Hồ Chí Minh trở thành điểm đến hấp dẫn nhất cho các công ty phần mềm dịch vụ (SaaS) B2B cần đội ngũ phát triển lớn nhưng có doanh thu ban đầu hạn chế.

Malaysia có chính sách vượt lên các nước láng giềng trong khu vực?

Trong khi Việt Nam sở hữu tiềm năng tăng trưởng và nhân tài dồi dào, Malaysia đang nỗ lực giành chiến thắng thông qua các chính sách thuận lợi và sự can thiệp của quỹ đầu tư quốc gia.

Bản kế hoạch hành động KL20 có lẽ là nỗ lực toàn diện nhất của một chính phủ Đông Nam Á nhằm thách thức vị thế thống trị của Singapore trong những năm gần đây.

Chính phủ Malaysia đã giới thiệu chương trình “Thẻ vàng” (Golden Pass) dành cho các công ty khởi nghiệp cấp kỳ lân toàn cầu và “Chương trình Kỳ lân” nhằm thu hút các công ty tăng trưởng cao chuyển trụ sở chính đến Kuala Lumpur. Quan trọng hơn, chương trình có thể hỗ trợ nguồn vốn lớn.

Chính phủ Malaysia đã hợp nhất các nhánh đầu tư mạo hiểm và ra mắt “quỹ của các quỹ” với khoản phân bổ ban đầu là 1 tỷ ringgit do Khazanah Nasional và KWAP quản lý.

Đối với nhà đầu tư, Malaysia mang đến một môi trường “lý tưởng”. Nước này có cơ sở hạ tầng và pháp lý rõ ràng, chi phí thấp hơn đáng kể so với Singapore. Hệ sinh thái bán dẫn đã được thiết lập ở Penang cũng mang lại lợi thế độc đáo cho các công ty khởi nghiệp phần cứng và Internet vạn vật (IoT) mà các trung tâm khu vực khác không có.

Đằng sau những dữ liệu đầu tư

Nhìn vào khoảng cách đầu tư khổng lồ giữa Singapore và phần còn lại của khu vực, có thể dễ dàng kết luận rằng không có gì thay đổi. Tuy nhiên, dữ liệu này có thể gây hiểu lầm. Năm 2023, Singapore chiếm phần lớn giá trị các thương vụ, nhưng một phần đáng kể số vốn đó đã được ngay lập tức triển khai vào hoạt động tại Indonesia, Việt Nam hoặc Philippines.

“Singapore Flip” là một chiến lược phổ biến của các công ty khởi nghiệp (startup) châu Á, trong đó một công ty có trụ sở chính hợp pháp tại Singapore nhưng không có bất kỳ hoạt động nào tại đó. Dữ liệu hiện tại ghi nhận Singapore là nơi đầu tư, ngay cả khi mọi nhân viên và khách hàng đều ở Hà Nội.

Hơn nữa, sự sụt giảm đầu tư năm 2023 rõ rệt hơn ở Singapore so với Malaysia hoặc Việt Nam. Trong khi Singapore chứng kiến ​​sự sụt giảm mạnh các vòng đầu tư khổng lồ (các thương vụ hơn 100 triệu USD), hoạt động đầu tư vòng hạt giống (seed round) và vòng gọi vốn giai đoạn A (Series A) tại Kuala Lumpur và TP. Hồ Chí Minh vẫn tương đối ổn định. Điều này cho thấy “đáy” của kim tự tháp đang mở rộng ra ngoài trung tâm truyền thống.

Một hạn chế của các số liệu thống kê này là sự chậm trễ trong việc báo cáo các thương vụ tư nhân. Nhiều vòng gọi vốn bắc cầu và các khoản gia hạn nội bộ diễn ra trong năm 2023 đã không được công khai, điều này có nghĩa là "tỷ lệ tiêu hao vốn" thực tế của khu vực có thể cao hơn so với dữ liệu tài trợ cho thấy.

Vị trí đặt trụ sở chính thường che giấu động lực tăng trưởng thực sự.

Các nhà sáng lập và nhà đầu tư thường nhầm lẫn giữa “trung tâm pháp lý” với “trung tâm hoạt động”. Singapore có khả năng vẫn là trung tâm pháp lý của Đông Nam Á trong tương lai gần nhờ hệ thống tòa án tin cậy, các hiệp định thuế và khuôn khổ của Cơ quan Quản lý Kế toán và DN (ACRA). Tuy nhiên, là một trung tâm pháp lý không có nghĩa là là một trung tâm khởi nghiệp theo đúng nghĩa.

Một trung tâm hoạt động cần có mật độ nhân tài cao, lượng khách hàng địa phương lớn và rào cản thử nghiệm thấp. Nếu một nhà sáng lập chi 40% vòng gọi vốn ban đầu cho tiền thuê văn phòng ở Singapore và hai kỹ sư cao cấp, họ sẽ gặp bất lợi cạnh tranh so với một đối thủ ở Kuala Lumpur, có thể thuê một nhóm 10 người với cùng mức giá. Thị trường hiện đang trải qua quá trình “tách rời”, trong đó tiền vẫn ở Singapore, nhưng công việc chuyển sang trung tâm tiếp theo.

Ai sẽ được lợi từ hệ sinh thái đa cực này?

Những người thắng lớn nhất trong sự dịch chuyển này là các công ty đầu tư mạo hiểm khu vực đã duy trì sự hiện diện tại nhiều thành phố. Các công ty như Gobi Partners hay Vertex Ventures, vốn đã có văn phòng lâu năm tại Kuala Lumpur và TP. Hồ Chí Minh, có vị thế tốt hơn để phát hiện nhân tài giai đoạn đầu trước khi họ chuyển sang “giai đoạn Singapore”.

Thứ hai, các công ty cơ sở hạ tầng giữa doanh nghiệp và doanh nghiệp (B2B) sẽ phát triển mạnh. Khi ngày càng nhiều công ty khởi nghiệp phân tán hoạt động, nhu cầu về dịch vụ trả lương xuyên biên giới, tuân thủ quy định và dịch vụ đám mây hoạt động trên nhiều khu vực pháp lý khác nhau ở Đông Nam Á ngày càng tăng.

Một ví dụ điển hình là Aspire, công ty cung cấp hệ thống vận hành tài chính cho các doanh nghiệp trong khu vực. Khi các công ty chuyển hoạt động sang Malaysia hoặc Việt Nam, Aspire cần những nền tảng thống nhất này để quản lý các nhóm làm việc phân tán của mình.

Cuối cùng, nguồn nhân lực tầm trung tại Việt Nam và Malaysia sẽ chứng kiến ​​sự tăng trưởng đáng kể về tiền lương. Khi ngày càng nhiều công ty khởi nghiệp được đầu tư tốt chuyển các nhóm kỹ thuật và sản phẩm của họ sang các thị trường này, sự cạnh tranh giành giật các nhà phát triển cấp cao sẽ ngày càng gay gắt, thu hẹp khoảng cách nhân tài với Singapore.

Các nhóm có thể gặp khó khăn nhất trong quá trình chuyển đổi

Nhóm bị “ép” nhiều nhất bởi sự thay đổi này là người lao động công nghệ tầm trung tại Singapore. Khi các công ty chuyển các vị trí quản lý trung gian và kỹ thuật sang TP. Hồ Chí Minh hoặc Kuala Lumpur, nhu cầu về các vị trí “đa năng” tại Singapore đang giảm dần. Chúng ta đã thấy điều này qua các đợt sa thải tại các công ty lớn như Lazada và nhiều công ty con của Sea Limited trong 18 tháng qua.

Các công ty khởi nghiệp doanh nghiệp đến người dùng (B2C) có chi phí hoạt động cao ở Indonesia cũng đang chịu áp lực. Thị trường Indonesia vẫn là mục tiêu lớn nhất, nhưng kỷ nguyên mua bán thị phần đã kết thúc. Các công ty như GoTo đang phải tái cấu trúc mạnh mẽ để chứng minh khả năng sinh lời, thường phải trả giá bằng việc từ bỏ chiến lược mở rộng mạnh mẽ từng giúp Jakarta trở thành đối thủ cạnh tranh chính của Singapore.

Cuối cùng, các nhà sáng lập giai đoạn đầu đang “mắc kẹt” ở Singapore mà không có chiến lược khu vực sẽ gặp khó khăn. Các nhà đầu tư ngày càng đặt câu hỏi, “Văn phòng hỗ trợ của bạn ở đâu?” như một phần của quá trình thẩm định. Nếu câu trả lời là Singapore, định giá thường bị ảnh hưởng để bù đắp cho tỷ lệ chi phí hoạt động cao hơn.

Những điều cần chú ý trong 18 tháng tới

12 đến 24 tháng tới sẽ cho thấy liệu cách tiếp cận nặng về chính sách của Malaysia hay sự tăng trưởng dựa vào nhân tài của Việt Nam bền vững hơn. Hãy theo dõi Cơ quan Tiền tệ Singapore (MAS) để xem có bất kỳ phản ứng chính sách tiềm năng nào không. Và “trung tâm” khởi nghiệp tiếp theo của khu vực là Kuala Lumpur và TP. Hồ Chí Minh nhờ nhân tài và dòng vốn./.