Việt Nam - EU thúc đẩy hợp tác về vật liệu tiên tiến

Vật liệu tiên tiến - nền tảng của những đột phá công nghệ

Tại Diễn đàn, chia sẻ về vai trò của vật liệu mới, GS.TS. Nguyễn Đức Hòa, Phó Hiệu trưởng Trường Vật liệu, Đại học (ĐH) Bách khoa Hà Nội, nhấn mạnh: Vật liệu mới luôn giữ vai trò quan trọng trong các cuộc cách mạng công nghiệp (CMCN), tạo nền tảng cho sự ra đời và phát triển của nhiều công nghệ, ngành công nghiệp mới.

Từ sắt, thép trong cuộc CMCN lần thứ nhất đến đồng, thép và các vật liệu phục vụ điện khí hóa trong cuộc CMCN lần thứ hai; từ silicon, polymer trong ngành điện tử, bán dẫn đến vật liệu nano, vật liệu chức năng và vật liệu lưu trữ năng lượng trong cuộc CMCN lần thứ ba, mỗi giai đoạn phát triển công nghệ đều gắn liền với những tiến bộ trong khoa học vật liệu.

Trong bối cảnh cuộc CMCN lần thứ tư, vật liệu tiên tiến ngày càng có ý nghĩa chiến lược đối với nhiều lĩnh vực như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI), năng lượng sạch, cảm biến thông minh và sản xuất hiện đại. “Những tiến bộ về vật liệu góp phần nâng cao hiệu suất thiết bị, cải thiện khả năng xử lý dữ liệu, tăng hiệu quả lưu trữ năng lượng và mở ra hướng phát triển cho các công nghệ mới”, GS.TS. Nguyễn Đức Hoà nhấn mạnh.

Theo GS.TS. Nguyễn Đức Hòa, vật liệu tiên tiến bao gồm nhiều nhóm như: vật liệu lượng tử, vật liệu năng lượng, vật liệu sinh học và các vật liệu có tính năng đặc biệt. Không chỉ cải thiện hiệu quả của các ngành công nghiệp hiện có, những vật liệu này còn có khả năng tạo nền tảng cho các lĩnh vực công nghệ mới. Chẳng hạn, ngành bán dẫn cần những vật liệu đáp ứng yêu cầu ngày càng cao về thu nhỏ linh kiện, tăng tốc độ tính toán và nâng cao hiệu suất xử lý dữ liệu.

Trong khi đó, quá trình chuyển đổi năng lượng đòi hỏi vật liệu có khả năng nâng cao hiệu quả chuyển đổi, lưu trữ năng lượng, đồng thời bảo đảm độ bền và tính bền vững. Các công nghệ mới như máy tính lượng tử cũng đặt ra yêu cầu nghiên cứu những vật liệu có đặc tính phù hợp.

Từ thực tiễn này, GS.TS. Nguyễn Đức Hoà cho rằng bài toán đặt ra không chỉ là tìm kiếm vật liệu mới mà còn phải rút ngắn khoảng cách từ nghiên cứu cơ bản đến phát triển công nghệ và ứng dụng trong sản xuất. Theo ông: “Đây là điều kiện quan trọng để những thành tựu khoa học vật liệu chuyển hóa thành giá trị kinh tế và năng lực cạnh tranh công nghiệp”.

Tăng cường hợp tác để nâng cao năng lực tự chủ công nghệ

Phát biểu tại Diễn đàn, ông Nguyễn Đắc Bình Minh, Phó Viện trưởng Viện Đổi mới sáng tạo (ĐMST) Quốc gia cho rằng thế giới đang bước vào giai đoạn chuyển biến sâu sắc, trong đó KHCN và ĐMST ngày càng trở thành động lực quan trọng quyết định năng lực cạnh tranh, khả năng tự chủ và phát triển bền vững của mỗi quốc gia.

Trong bối cảnh đó, ông Nguyễn Đắc Bình Minh nhấn mạnh: “Vật liệu tiên tiến không đơn thuần là đầu vào của sản xuất mà còn là nền tảng cho những đột phá trong công nghiệp bán dẫn, năng lượng xanh, lưu trữ năng lượng, sản xuất thông minh và kinh tế tuần hoàn”.

Đối với Việt Nam, phát triển KH&CN và ĐMST là định hướng chiến lược nhằm từng bước chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ dựa nhiều vào tài nguyên và chi phí lao động sang dựa trên tri thức, công nghệ và giá trị gia tăng. Quá trình này đòi hỏi đầu tư cho nghiên cứu, nâng cao năng lực làm chủ công nghệ, đồng thời tăng cường kết nối giữa viện nghiên cứu, trường ĐH và doanh nghiệp (DN).

Trong lĩnh vực vật liệu tiên tiến, Việt Nam có cơ hội mở rộng hợp tác quốc tế, tham gia sâu hơn vào các mạng lưới nghiên cứu và chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu. Tuy nhiên, bên cạnh khả năng làm chủ một số vật liệu cơ bản, Việt Nam vẫn phụ thuộc vào nguồn cung và công nghệ nước ngoài đối với nhiều loại vật liệu tiên tiến.

Vì vậy, thúc đẩy nghiên cứu và phát triển trong lĩnh vực này có ý nghĩa quan trọng đối với việc nâng cao năng lực tự chủ công nghệ, giảm phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài và tạo nền tảng cho phát triển công nghiệp trong dài hạn.

Ông Nguyễn Đắc Bình Minh khẳng định: EU là đối tác quan trọng của Việt Nam trong nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và ĐMST. Kinh nghiệm của châu Âu trong xây dựng hệ sinh thái nghiên cứu - công nghiệp, phát triển tiêu chuẩn khoa học, thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và ĐMST có trách nhiệm có thể mang lại nhiều giá trị cho Việt Nam. Để khai thác hiệu quả tiềm năng hợp tác, hai bên cần chú trọng kết nối năng lực nghiên cứu với nhu cầu thực tiễn của DN, thúc đẩy nghiên cứu chung, chuyển giao công nghệ và đưa kết quả nghiên cứu vào ứng dụng công nghiệp.

Phát triển vật liệu tiên tiến - Mối quan tâm chung của EU và Việt Nam

Đại diện Phái đoàn EU tại Việt Nam, ông Gonzalo Serrano, Phó Trưởng ban Các quan hệ đối tác cho biết chủ đề Diễn đàn có tính thời sự đối với cả EU và Việt Nam. EU đang chuẩn bị ban hành một đạo luật mới về vật liệu tiên tiến (Advanced Materials Act), trong khi Việt Nam cũng đang xây dựng chiến lược phát triển vật liệu công nghiệp với các định hướng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Trong khuôn khổ chiến lược Cửa ngõ toàn cầu (Global Gateway), cùng các mục tiêu chuyển đổi xanh và trung hòa carbon vào năm 2050, EU xác định vật liệu tiên tiến là lĩnh vực có ý nghĩa đối với năng lực cạnh tranh, công nghiệp hóa, hiện đại hóa và phát triển bền vững. “EU mong muốn tăng cường hợp tác với Việt Nam nhằm phát huy thế mạnh của mỗi bên, gia tăng giá trị trong các chuỗi cung ứng toàn cầu và hỗ trợ Việt Nam thực hiện mục tiêu trở thành quốc gia có thu nhập cao vào năm 2045” - ông Gonzalo Serrano chia sẻ.

Trong tham luận gửi tới Diễn đàn, bà Mangala Srinivas, Phó Chủ tịch Nhóm cố vấn khoa học cao cấp của Ủy ban châu Âu (EC) chia sẻ: vật liệu tiên tiến được hiểu là những vật liệu được thiết kế nhằm tạo ra hoặc cải thiện các đặc tính, nâng cao hiệu suất chức năng hay khắc phục những hạn chế về cấu trúc để đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật cụ thể.

Theo đó, bà Mangala Srinivas cho biết các định hướng chính sách của EU tập trung thúc đẩy nghiên cứu và phát triển vật liệu mới, khuyến khích ĐMST, nâng cao năng lực sản xuất và bảo đảm khả năng cung ứng vật liệu. Đồng thời, EU hướng tới tăng cường tính bền vững, củng cố chuỗi cung ứng và giảm sự phụ thuộc vào các nguồn cung bên ngoài.

Phát huy thế mạnh bổ sung, kết nối nghiên cứu với công nghiệp

Theo GS.TS. Nguyễn Đức Hòa, Việt Nam và EU có những điều kiện thuận lợi để mở rộng hợp tác về vật liệu tiên tiến. Châu Âu có nền tảng khoa học và công nghiệp lâu đời, hệ thống trường ĐH, viện nghiên cứu có năng lực cùng trang thiết bị hiện đại. Đặc biệt, hệ sinh thái ĐMST của EU có sự tham gia của nhiều chủ thể, từ cơ sở nghiên cứu, trường ĐH đến DN và các tổ chức hỗ trợ.

“Đây là những kinh nghiệm Việt Nam có thể tham khảo trong quá trình phát triển hệ sinh thái nghiên cứu và ĐMST, nhất là việc tăng cường liên kết giữa nghiên cứu khoa học với nhu cầu sản xuất, kinh doanh”, GS.TS. Nguyễn Đức Hòa nhấn mạnh.

Ở chiều ngược lại, Việt Nam có nguồn nhân lực trẻ, nền công nghiệp đang phát triển và nhu cầu ngày càng tăng đối với các công nghệ mới. Sự hiện diện của các DN trong nước và quốc tế tạo thêm cơ hội để mở rộng hoạt động nghiên cứu, phát triển và ứng dụng vật liệu tiên tiến.

Cùng với đó, các trường ĐH, viện nghiên cứu và DN của Việt Nam đang từng bước tăng cường hoạt động nghiên cứu, phát triển công nghệ và hợp tác quốc tế. Những mạng lưới hợp tác với các đối tác châu Âu, Hoa Kỳ và châu Á tạo điều kiện để các nhà khoa học tiếp cận tri thức mới, chia sẻ kinh nghiệm và tham gia các dự án nghiên cứu chung.

Việt Nam và EU cũng có những ưu tiên phát triển tương đồng, đặc biệt trong chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và tăng cường khả năng tự chủ của chuỗi cung ứng công nghệ. “Việc kết hợp thế mạnh nghiên cứu, công nghệ và kinh nghiệm công nghiệp của châu Âu với nguồn nhân lực, năng lực sản xuất và nhu cầu phát triển của Việt Nam có thể mở ra nhiều hướng hợp tác thiết thực”, GS.TS. Nguyễn Đức Hòa cho hay.

Tuy nhiên, để biến tiềm năng thành kết quả cụ thể, hợp tác cần vượt ra ngoài khuôn khổ trao đổi học thuật, hướng tới giải quyết các bài toán công nghệ của DN và thị trường. Các chương trình nghiên cứu chung, đào tạo nhân lực chất lượng cao, chia sẻ cơ sở vật chất nghiên cứu và chuyển giao công nghệ có thể góp phần thúc đẩy quá trình này.

Một ví dụ được GS.TS. Nguyễn Đức Hòa chia sẻ là chương trình hợp tác quốc tế trong đào tạo tiến sĩ về khoa học vật liệu, được hình thành với sự hỗ trợ của Chính phủ Hà Lan vào năm 1992. Chương trình góp phần đặt nền móng cho hoạt động đào tạo và nghiên cứu chuyên sâu về khoa học vật liệu tại Việt Nam. Từ năm 1994, chương trình đào tạo tiến sĩ được triển khai, tạo cơ hội cho các nghiên cứu sinh Việt Nam tham gia nghiên cứu trong khoảng một năm tại Đức.

Thông qua mô hình này, nghiên cứu sinh có điều kiện tiếp cận môi trường nghiên cứu quốc tế, trang thiết bị hiện đại, phương pháp nghiên cứu tiên tiến và kinh nghiệm chuyên môn của các nhà khoa học nước ngoài.

Thực tiễn này cho thấy hợp tác quốc tế trong KH&CN không chỉ giúp nâng cao năng lực nghiên cứu trước mắt, mà còn góp phần xây dựng đội ngũ nhân lực có trình độ cao, tạo nền tảng cho sự phát triển lâu dài của lĩnh vực vật liệu tiên tiến./.