Vị thế của các nhà nghiên cứu toán học ở đâu khi AI ngày càng đột phá?

AI khiến giới toán học chao đảo

Đầu tháng 10/2026, công ty OpenAI đã đăng tải hơn 700 bản thảo nghiên cứu toán học do AI tạo ra trên một kho lưu trữ trực tuyến công khai. Nếu được xác minh là chính xác, những lập luận trong các bản thảo này có thể chứa đựng một kho tàng tri thức toán học mới và hết sức đồ sộ.

Động thái này đã tạo ra những phản ứng trái chiều trong cộng đồng toán học, từ phấn khích đến thất vọng, bi quan. Một số nhà nghiên cứu lo ngại rằng những vấn đề họ đã dành cả cuộc đời để tìm lời giải nay có thể đột nhiên trở nên vô nghĩa. Những người khác bày tỏ quan ngại về tác động tiêu cực đối với các đồng nghiệp trẻ đang bước vào lĩnh vực này trong giai đoạn nhiều biến động. Bên cạnh đó, cách thức các công ty AI công bố những phát hiện như vậy cũng vấp phải sự phản đối rộng rãi.

Là một trong những tác giả của Tuyên bố Leiden về Trí tuệ nhân tạo và Toán học (Leiden Declaration on Artificial Intelligence and Mathematics), được công bố vào tháng 6/2026, bà Ursula Martin, Giáo sư danh sự tại Viện Toán học (Đại học Oxford, Anh) cho rằng, một số quan ngại của cộng đồng toán học về cách OpenAI công bố các phát hiện của mình hoàn toàn có thể được dự liệu từ trước.

Trong Tuyên bố Leiden, các tác giả không phản đối việc sử dụng AI mà đề xuất một số biện pháp bảo đảm thiết thực. Những biện pháp đó bao gồm việc xây dựng chính sách trích dẫn rõ ràng; công khai chính xác cách thức sử dụng AI; đồng thời phải duy trì cam kết với những tiêu chuẩn đã có từ lâu trong lĩnh vực toán học. Theo đó, mọi lập luận được đưa ra trong một chứng minh toán học đều phải có khả năng được kiểm chứng độc lập và có tác giả là con người chịu trách nhiệm giải trình. Một số công ty AI đã đồng ý tuân thủ tuyên bố này, nhưng OpenAI thì chưa.

Khi “hộp đen” công nghệ tạo ra gánh nặng học thuật

Những quan ngại về cách thức công bố các công trình toán học do AI tạo ra càng trở nên rõ ràng khi giới nghiên cứu bắt đầu kiểm tra nội dung các bản thảo. Nhiều bản thảo trong số hơn 700 bản in thử được trình bày cẩu thả, sơ sài và thiếu chỉn chu, khiến việc đọc hiểu trở nên khó khăn.

Cơ chế vận hành bên trong của các mô hình đóng do OpenAI phát triển không được công khai. Hơn nữa, không có tác giả là con người nào được nêu tên để chịu trách nhiệm giải thích hoặc chỉnh sửa nội dung nếu phát hiện sai sót. Các nhà toán học sẽ phải dành rất nhiều thời gian và công sức để kiểm tra những công trình trong các bản thảo này, sau đó biên soạn lại theo hình thức chuyên nghiệp để đáp ứng yêu cầu đánh giá của các chuyên gia phản biện.

Vai trò dẫn dắt của các tổ chức học thuật quốc tế

Theo GS. Ursula Martin, trước những thay đổi do AI mang lại, việc định hướng phát triển toán học đòi hỏi sự tham gia và hành động ở mọi cấp độ.

Vai trò lãnh đạo nổi bật của những cá nhân như nhà toán học Terence Tao, cùng với các sáng kiến từ cơ sở như Tuyên bố Leiden, cần được bổ trợ bằng sự tham gia ở cấp độ cao của các tổ chức liên quan như Liên minh Toán học Quốc tế.

GS. Ursula Martin cho rằng, sẽ là một thiệt thòi cho lĩnh vực toán học nếu các công ty AI được phép tự thiết lập những chuẩn mực về cách thức thực hành toán học mà không có sự tham gia đóng góp rộng rãi của giới học thuật.

Cùng với việc xây dựng các chuẩn mực chung, quan hệ hợp tác giữa các nhà nghiên cứu và doanh nghiệp AI cũng cần được cân nhắc thận trọng. Sự việc của OpenAI đã làm suy giảm niềm tin, đồng thời cho thấy sự cần thiết phải có những thỏa thuận chặt chẽ về quyền sở hữu trí tuệ trong các quan hệ hợp tác tương lai.

Cộng đồng toán học hiện đang phát triển những cơ chế nhằm giúp các nhà nghiên cứu có quyền sở hữu và kiểm soát lớn hơn đối với các công trình có sự hỗ trợ của AI.

Tháng 10/2026, Quỹ Nghiên cứu Khoa học và AI (SAIR) - một tổ chức phi lợi nhuận do GS. Terence Tao lãnh đạo - đã công bố Open Math OS, một hạ tầng mở hỗ trợ nhiều công cụ toán học khác nhau, trong đó có các mô hình AI mã nguồn mở tiên tiến nhất hiện nay, đồng thời trao cho cộng đồng toán học quyền kiểm soát dữ liệu của mình.

Open Math OS đề cao các nguyên tắc của phong trào khoa học mở toàn cầu và Tuyên bố Leiden, nhấn mạnh tính minh bạch, khả năng truy xuất nguồn gốc, sự tôn trọng bản quyền và việc thừa nhận vai trò không thể thiếu của tác giả là con người.

Bên cạnh việc xây dựng cơ chế hợp tác và bảo vệ quyền lợi nghiên cứu, hỗ trợ những nhà khoa học chịu ảnh hưởng từ sự phát triển của AI cũng là một ưu tiên trước mắt.

Ở cấp độ tổ chức, những đơn vị như Viện Hàn lâm Khoa học Toán học Vương quốc Anh đang tìm cách xác định phương thức đánh giá các thành tựu toán học trong kỷ nguyên AI, theo hướng chú trọng hơn đến chất lượng nghiên cứu và khả năng giải thích, thay vì chỉ đánh giá mức độ thành thạo các chi tiết kỹ thuật. Những nỗ lực như vậy cần được ghi nhận và ủng hộ rộng rãi hơn.

Tương lai ngành toán: Con người vẫn là người đặt câu hỏi

Những thay đổi do AI mang lại cũng đặt ra yêu cầu đổi mới công tác đào tạo tiến sĩ. Các nhà nghiên cứu trẻ cần được hướng dẫn cách sử dụng công cụ AI có trách nhiệm và trích dẫn phù hợp những đóng góp của công nghệ này.

Điều quan trọng nữa là cần nhận thức rõ rằng việc bị AI vượt qua trong quá trình công bố kết quả nghiên cứu không làm giảm giá trị của quá trình đào tạo hay năng lực chuyên môn của một người.

Nhìn nhận một cách khách quan, AI có tiềm năng lớn trong việc hỗ trợ khám phá tri thức, đặc biệt nếu như công nghệ này được ứng dụng bởi những nhà toán học tôn trọng các chuẩn mực và tiêu chuẩn chung của cộng đồng.

Như nhà toán học Jeremy Avigad (Hoa Kỳ) từng nhận định, trong kỷ nguyên AI, chúng ta sẽ cần “giải quyết những bài toán khó hơn, tư duy về những vấn đề lớn hơn và thử nghiệm những hướng đi mới”.

Các hệ thống AI có thể khai thác khối lượng tài liệu toán học lớn hơn nhiều so với khả năng đọc của bất kỳ cá nhân nào. Chúng cũng có thể đồng thời theo đuổi nhiều hướng nghiên cứu khác nhau. Nếu được sử dụng hiệu quả, những năng lực này có thể giúp các nhà toán học giải quyết những bài toán trước đây nằm ngoài khả năng tiếp cận.

Toán học không đơn thuần là quá trình mang tính cơ học. Sự thấu hiểu và khả năng phán đoán của con người vẫn đóng vai trò then chốt trong việc xác định những vấn đề có ý nghĩa và câu hỏi mới cần được giải đáp.

Do đó, thách thức là duy trì và phát triển cộng đồng các nhà toán học - lực lượng nòng cốt của ngành. Thế hệ tiếp theo cần hiểu rằng, dù cách thức làm toán đang thay đổi căn bản, lĩnh vực này vẫn giữ nguyên giá trị, tầm quan trọng và sức hấp dẫn./.