Từ Đại học Tổng hợp Hà Nội đến Đại học Quốc gia Hà Nội: Khát vọng về một đại học dẫn dắt

Nhân dấu mốc này, phóng viên Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam (PV) đã có cuộc trao đổi với GS. TSKH. Nguyễn Đình Đức, Trường Đại học Công nghệ, ĐHQGHN về những thành tựu, thách thức và con đường để ĐHQGHN tiếp tục khẳng định vai trò của một trung tâm đào tạo, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo hàng đầu của đất nước.

PV: Thưa Giáo sư, là một cựu sinh viên của Đại học Tổng hợp Hà Nội, cảm xúc của ông như thế nào khi nhìn lại chặng đường 70 năm của ngôi trường và những giá trị mà truyền thống ấy để lại cho ĐHQGHN hôm nay?

GS. TSKH. Nguyễn Đình Đức: Những ngày này, với những người từng học tập dưới mái trường Đại học Tổng hợp Hà Nội như chúng tôi, cảm xúc trước hết là vui và tự hào. Nhưng bên cạnh niềm vui ấy cũng có rất nhiều suy nghĩ, trăn trở và kỳ vọng về chặng đường phía trước của ĐHQGHN.

Tôi cho rằng kỷ niệm 70 năm thành lập Đại học Tổng hợp Hà Nội không nên chỉ được nhìn như một dịp để ôn lại lịch sử. Đây cũng là thời điểm rất thích hợp để chúng ta nhìn lại xem ĐHQGHN hôm nay đang đứng ở đâu, đã làm được những gì và cần làm gì để đáp ứng những yêu cầu mới của đất nước.

Đại học Tổng hợp Hà Nội được thành lập năm 1956 và là một trong những cái nôi quan trọng của nền giáo dục đại học cách mạng Việt Nam. Từ đây đã hình thành những trung tâm đào tạo lớn về khoa học tự nhiên, khoa học xã hội và nhân văn, luật học; đồng thời đào tạo nhiều thế hệ trí thức, nhà khoa học lỗi lạc, nhà quản lý và cán bộ lãnh đạo xuất sắc.

Đến năm 1993, khi ĐHQGHN được thành lập, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên và Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn được tổ chức lại trên cơ sở các ngành khoa học tự nhiên và khoa học xã hội, nhân văn của Đại học Tổng hợp Hà Nội. Đó là một dấu mốc mở ra giai đoạn phát triển mới.

Điều quan trọng hơn cả, theo tôi, là qua nhiều thế hệ, nhà trường đã tạo dựng được một truyền thống đại học rất đáng quý: coi trọng khoa học cơ bản, đề cao tự do học thuật, tư duy phản biện, phương pháp luận nghiên cứu, sự trung thực và trách nhiệm của người trí thức đối với đất nước. Đó là những giá trị cần phải tiếp tục được giữ gìn.

PV: Nếu phải khái quát những thành tựu có ý nghĩa nền tảng nhất của Đại học Tổng hợp Hà Nội trước đây và ĐHQGHN ngày nay, Giáo sư sẽ nhấn mạnh những điểm nào?

GS. TSKH. Nguyễn Đình Đức: Nếu chỉ nhìn vào số lượng sinh viên đã đào tạo hay số công trình khoa học đã công bố thì chưa phản ánh hết giá trị mà Đại học Tổng hợp Hà Nội và ĐHQGHN đã tạo dựng.

Trước hết là đóng góp về con người. Từ mái trường này đã trưởng thành nhiều thế hệ nhà khoa học đầu ngành, giáo sư, viện sĩ, văn nghệ sĩ, nhà quản lý, nhà hoạch định chính sách và cán bộ lãnh đạo. Trong nhiều ngành như toán học, cơ học, vật lý, hóa học, sinh học, địa chất, văn học, lịch sử, triết học, luật học, v.v. có thể nói nhà trường đã đóng góp rất quan trọng vào việc xây dựng nền móng của khoa học Việt Nam hiện đại.

Một giá trị khác mà tôi đặc biệt coi trọng là ĐHQGHN vẫn duy trì được thế mạnh về khoa học cơ bản. Đây là điều không dễ trong bối cảnh giáo dục đại học chịu nhiều sức ép về tuyển sinh, tài chính và thị trường lao động. Khoa học cơ bản có thể không tạo ra lợi ích kinh tế ngay trong một vài năm, nhưng nếu một quốc gia muốn làm chủ công nghệ lõi và có năng lực tự chủ về khoa học, công nghệ thì nhất định phải có nền khoa học cơ bản mạnh.

ĐHQGHN cũng đã phát triển từ một cơ sở đào tạo tinh hoa thành một đại học đa ngành, đa lĩnh vực, từ khoa học tự nhiên, công nghệ đến khoa học xã hội và nhân văn, kinh tế, luật, giáo dục, y dược. Trong bối cảnh hiện nay, lợi thế đa ngành rất quan trọng bởi nhiều vấn đề lớn của đất nước không thể giải quyết chỉ bằng kiến thức của một ngành riêng lẻ.

Về nghiên cứu và hội nhập quốc tế, chúng ta cũng đã có những bước tiến rõ rệt. Từ khi lần đầu lọt vào nhóm 1.000 thế giới năm 2018, vị trí của hai đại học quốc gia trên các bảng xếp hạng đã được cải thiện đáng kể; nhiều lĩnh vực đã có mặt trong nhóm 300-500 thế giới. Một số nhà khoa học của ĐHQGHN cũng xuất hiện trong các bảng xếp hạng những nhà khoa học có mức độ ảnh hưởng cao trên thế giới.

Điều đó cho thấy chúng ta đã có những nhóm nghiên cứu, những nhà khoa học đủ khả năng cạnh tranh trong môi trường quốc tế. Vấn đề bây giờ là làm thế nào để những điểm sáng đó phát triển thành sức mạnh chung của cả ĐHQGHN.

PV: Từ tháng 9/2025, mô hình quản lý đối với hai đại học quốc gia có sự thay đổi. Theo Giáo sư, sự thay đổi này đặt ra vấn đề gì đối với cơ chế hoạt động và khả năng phát huy vai trò đặc thù của ĐHQGHN?

GS. TSKH. Nguyễn Đình Đức: Theo tôi, trước hết phải nhìn vấn đề một cách khách quan. Việc thay đổi cơ quan quản lý trực tiếp không có nghĩa là ĐHQGHN đương nhiên mất đi quyền tự chủ. Các quy định hiện hành vẫn dành cho đại học quốc gia nhiều quyền chủ động trong đào tạo, nghiên cứu, tổ chức, tài chính và sử dụng nhân lực.

Trước đây, khả năng thí điểm ngành mới, chủ động xây dựng các chương trình đào tạo, đặc biệt ở trình độ sau đại học, là một lợi thế rất quan trọng. Nhờ đó, ĐHQGHN có thể thử nghiệm những mô hình mới, sau đó tổng kết kinh nghiệm để đóng góp, dẫn dắt cho toàn hệ thống.

Trong giai đoạn khoa học và công nghệ thay đổi rất nhanh như hiện nay, khả năng phản ứng kịp thời càng quan trọng. Những lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ lượng tử, khoa học dữ liệu, công nghệ sinh học hay các khoa học liên ngành đều phát triển với tốc độ rất cao. Nếu mất quá nhiều thời gian cho các thủ tục thì khi chương trình được triển khai, nhu cầu của xã hội và công nghệ có thể đã thay đổi.

Tôi muốn nhấn mạnh rằng nói đến cơ chế đặc thù không có nghĩa là đại học quốc gia đứng ngoài các quy định của pháp luật. Hoàn toàn không phải như vậy. Vấn đề là một đại học được giao thực hiện những nhiệm vụ chiến lược quốc gia thì cần có không gian thể chế phù hợp để hoàn thành những nhiệm vụ đặc biệt đó, đi kèm với trách nhiệm giải trình và hậu kiểm nghiêm túc.

Điều tôi đặc biệt nhấn mạnh và quan tâm là liệu những cơ chế đặc thù từng tạo điều kiện cho đại học quốc gia đi tiên phong có tiếp tục được duy trì và phát huy hay không.

PV: Như vậy, theo Giáo sư, đâu là những thách thức lớn nhất mà ĐHQGHN phải đối diện trong giai đoạn phát triển tới?

GS. TSKH. Nguyễn Đình Đức: Có nhiều thách thức, nhưng theo tôi có một số vấn đề cốt lõi rất đáng lưu ý.

Trước hết là nguy cơ hành chính hóa hoạt động đại học. Đại học là nơi sáng tạo tri thức. Nếu chúng ta quản lý chủ yếu bằng thủ tục, phê duyệt và kiểm soát đầu vào thì rất khó khuyến khích sáng tạo. Quản trị đại học hiện đại cần chuyển mạnh hơn từ tiền kiểm sang hậu kiểm, từ kiểm soát từng quy trình sang đánh giá kết quả, chất lượng và trách nhiệm giải trình.

Thứ hai là cuộc cạnh tranh về nhân tài ngày càng quyết liệt. Hiện nay không chỉ các đại học công lập lớn mà các trường tư thục có tiềm lực, các cơ sở giáo dục quốc tế cũng đang cạnh tranh để thu hút giảng viên giỏi, nhà khoa học trẻ và sinh viên xuất sắc. Danh tiếng 70 năm là một tài sản vô cùng quý giá, nhưng chúng ta không thể chỉ dựa vào danh tiếng lịch sử. Một nhà khoa học giỏi sẽ quan tâm đến môi trường học thuật, thu nhập, điều kiện phòng thí nghiệm, nhóm nghiên cứu và cơ hội phát triển nghề nghiệp.

Thứ ba là chất lượng giữa các đơn vị thành viên chưa đồng đều. ĐHQGHN có nhiều trường, viện và đơn vị nghiên cứu. Nhưng một đại học đa lĩnh vực chỉ thực sự mạnh khi sức mạnh tổng hợp lớn hơn sức mạnh riêng lẻ của từng đơn vị. Nếu nguồn lực vẫn phân tán, ngành đào tạo còn trùng lặp, hợp tác liên ngành chưa thực chất thì lợi thế của mô hình đại học đa lĩnh vực chưa được khai thác hết.

Chúng ta cũng phải thu hẹp khoảng cách giữa nghiên cứu và ứng dụng. Công bố quốc tế rất quan trọng, nhưng chưa đủ. Tôi mong muốn ĐHQGHN trong tương lai có thêm nhiều bằng sáng chế, công nghệ lõi, doanh nghiệp khởi nguồn, sản phẩm chuyển giao và những đóng góp có thể đo lường được đối với phát triển kinh tế - xã hội.

Cuối cùng là nguy cơ chạy theo quy mô hoặc những ngành đang “thời thượng”, thậm chí quá chú trọng vào các chỉ số xếp hạng. Xếp hạng quốc tế là một thước đo cần thiết để chúng ta biết mình đang ở đâu, nhưng không nên trở thành mục tiêu cuối cùng. Một đại học lớn phải tạo ra được trường phái khoa học, sáng chế/giải pháp hữu ích có giá trị, những trí thức lớn, những nhóm nghiên cứu mạnh, góp phần dẫn dắt đổi mới sáng tạo quốc gia và đưa ra những lời giải cho các vấn đề chiến lược của đất nước.

PV: Giáo sư vừa nhiều lần nhấn mạnh đến khoa học cơ bản và đào tạo nhân tài. Trong bối cảnh các ngành công nghệ mới đang phát triển rất nhanh, vì sao hai yếu tố này vẫn cần được xem là những trụ cột của ĐHQGHN?

GS. TSKH. Nguyễn Đình Đức: Công nghệ càng phát triển thì vai trò của khoa học cơ bản càng quan trọng. Chúng ta nhìn vào trí tuệ nhân tạo, công nghệ bán dẫn, lượng tử, vật liệu mới hay công nghệ sinh học sẽ thấy phía sau những bước đột phá công nghệ đều là những nền tảng khoa học rất sâu. Nếu chỉ chạy theo ứng dụng trước mắt mà không đầu tư cho khoa học cơ bản, chúng ta có thể sử dụng công nghệ của người khác nhưng rất khó làm chủ công nghệ lõi. ĐHQGHN có truyền thống và lợi thế rất lớn về lĩnh vực này, vì vậy không nên từ bỏ thế mạnh chỉ vì một số ngành khoa học cơ bản khó tuyển sinh hoặc chưa mang lại nguồn thu ngay.

Cùng với đó phải đặc biệt chú trọng đào tạo tinh hoa, đào tạo nhân tài. Bình đẳng về cơ hội trong giáo dục không có nghĩa là tất cả mọi người phải học cùng một chương trình và có cùng điều kiện phát triển. Những sinh viên có năng lực đặc biệt cần được phát hiện sớm, được học với những nhà khoa học hàng đầu và được tham gia nghiên cứu ngay từ bậc đại học. Muốn có những nhà khoa học xuất sắc thì phải tạo môi trường để tài năng được phát hiện và phát triển từ sớm. Đây là lĩnh vực mà tôi cho rằng ĐHQGHN không những có thế mạnh mà còn có trách nhiệm đi đầu.

PV: Một trong những vấn đề được Giáo sư đề cập là thu hút và giữ chân các nhà khoa học giỏi. Theo ông, ĐHQGHN cần thay đổi như thế nào để thực sự trở thành điểm đến của nhân tài?

GS. TSKH. Nguyễn Đình Đức: Muốn thu hút người giỏi thì trước hết phải tạo cho họ một môi trường mà ở đó họ có thể phát huy được năng lực. Nhà khoa học cần không gian học thuật, cần phòng thí nghiệm và điều kiện nghiên cứu tốt, cần một đội ngũ cộng sự mạnh. Đồng thời, thu nhập cũng phải tương xứng để họ có thể toàn tâm toàn ý với nghiên cứu.

Nhưng tôi nghĩ còn một yếu tố rất quan trọng nữa là cách đánh giá. Một nhà khoa học phải được đánh giá chủ yếu bằng sản phẩm, chất lượng và ảnh hưởng khoa học của họ, chứ không phải bằng việc họ hoàn thành bao nhiêu đề tài, hoàn thành bao nhiêu nhiệm vụ hành chính.

ĐHQGHN cũng cần tổ chức lại việc sử dụng nguồn lực theo hướng liên thông hơn. Những phòng thí nghiệm lớn, cơ sở dữ liệu, thư viện, hạ tầng số và đội ngũ chuyên gia phải thực sự trở thành vốn quý và nguồn lực chung của toàn đại học. Nếu mỗi đơn vị đều xây dựng riêng một hệ thống, đầu tư riêng một phòng thí nghiệm trong khi nguồn lực có hạn thì rất khó tạo ra những trung tâm nghiên cứu đủ mạnh để cạnh tranh quốc tế.

PV: Hòa Lạc được kỳ vọng tạo ra không gian phát triển mới cho ĐHQGHN. Theo Giáo sư, cần làm gì để Hòa Lạc thực sự trở thành một động lực mới chứ không đơn thuần là sự dịch chuyển cơ sở vật chất ra khỏi khu vực nội đô?

GS. TSKH. Nguyễn Đình Đức: Đây là một vấn đề rất quan trọng. Theo tôi, nếu chúng ta chỉ đưa giảng đường và ký túc xá lên Hòa Lạc thì chưa đạt được mục tiêu. Hòa Lạc phải được phát triển thành một hệ sinh thái đại học - nghiên cứu - đổi mới sáng tạo. Ở đó phải có sự hiện diện và tương tác thường xuyên giữa đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp công nghệ, các quỹ đầu tư và cộng đồng khởi nghiệp.

Chúng ta cần những phòng thí nghiệm lớn, những trung tâm nghiên cứu xuất sắc, doanh nghiệp spin-off hình thành từ kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học và một môi trường đủ hấp dẫn để các chuyên gia trong nước, quốc tế có thể đến làm việc lâu dài trên Hòa Lạc.

Nếu làm được như vậy, Hòa Lạc không chỉ là không gian phát triển của riêng ĐHQGHN. Nó có thể trở thành một cực tăng trưởng về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đây cũng là cơ hội để chúng ta xây dựng một mô hình đại học hiện đại ngay từ đầu, trong đó đào tạo, nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và hoạt động của doanh nghiệp không tồn tại tách rời mà hỗ trợ lẫn nhau.

PV: Nhìn về chặng đường tiếp theo sau dấu mốc 70 năm của Đại học Tổng hợp Hà Nội, theo Giáo sư, ĐHQGHN nên kế thừa, lựa chọn con đường phát triển như thế nào để tiếp tục giữ vai trò tiên phong trong hệ thống giáo dục đại học Việt Nam?

GS. TSKH. Nguyễn Đình Đức: Theo tôi, ĐHQGHN không nên cạnh tranh với các đại học khác đơn thuần bằng số lượng ngành đào tạo, quy mô tuyển sinh hay học phí. Nếu đi theo hướng đó thì chúng ta chưa phát huy được giá trị đặc thù của đại học quốc gia. Điều mà hai ĐHQG cần cạnh tranh là đẳng cấp học thuật, chất lượng nhân tài, năng lực dẫn dắt và những giá trị mà một trường đại học riêng lẻ khó có thể thay thế.

Muốn vậy, trước hết cần tiếp tục làm rõ địa vị pháp lý và cơ chế tự chủ phù hợp với sứ mạng của đại học quốc gia. Theo tôi, ĐHQGHN cần có khả năng chủ động thí điểm các ngành và chương trình liên ngành mới, nhất là ở trình độ sau đại học, với điều kiện phải đáp ứng chuẩn chất lượng cao và chịu hậu kiểm nghiêm ngặt.

Bên trong ĐHQGHN cũng phải tiếp tục tái cấu trúc, quản trị theo hướng thông minh, tinh gọn, liên thông và dùng chung nguồn lực. Đồng thời, cần có cơ chế đủ mạnh để thu hút và giữ chân người tài, phát huy thế mạnh khoa học cơ bản, đào tạo tinh hoa, phát triển các nhóm nghiên cứu mạnh và gắn nghiên cứu với đổi mới sáng tạo, với thực tiễn của doanh nghiệp và đất nước.

Tôi cho rằng 70 năm là một hành trình rất đáng tự hào, nhưng truyền thống chỉ thực sự có ý nghĩa nếu truyền thống ấy tạo ra động lực cho đổi mới.

Đại học Tổng hợp Hà Nội đã hoàn thành một sứ mệnh lịch sử rất quan trọng, góp phần đặt nền móng cho nền khoa học và giáo dục đại học Việt Nam hiện đại. Còn trách nhiệm của ĐHQGHN hôm nay lớn hơn rất nhiều. Không chỉ đào tạo nguồn nhân lực mà phải góp phần kiến tạo tương lai; không chỉ theo kịp những đại học tiên tiến mà cần hình thành được những lĩnh vực có khả năng dẫn dắt; không chỉ giữ gìn một thương hiệu lớn mà phải chứng minh vị thế bằng những đóng góp cụ thể cho khoa học, công nghệ và trí tuệ của đất nước.

Tôi cho rằng, nếu không có một cơ chế đủ vượt trội thì rất khó yêu cầu một kết quả vượt trội. Tuy nhiên, cơ chế mới chỉ là điều kiện cần. Điều quyết định vẫn là khát vọng, năng lực quản trị, tinh thần dấn thân và trách nhiệm của đội ngũ lãnh đạo, các nhà khoa học và trí thức của ĐHQGHN.

ĐHQGHN không thể chỉ đặt mục tiêu trở thành một đại học lớn trong hệ thống. Điều quan trọng hơn là phải trở thành một đại học có khả năng dẫn dắt hệ thống và có những đóng góp xứng đáng vào tương lai trí tuệ của đất nước.

PV: Trân trọng cảm ơn Giáo sư!