Trí tuệ nhân tạo hỗ trợ dự báo dòng chảy, nâng cao năng lực vận hành hồ chứa trước nguy cơ mưa lũ
Từ dữ liệu đo mưa, mực nước đến mô hình dự báo lưu lượng nước về hồ, trí tuệ nhân tạo (AI) đang từng bước tham gia trực tiếp vào công tác quản lý và vận hành các công trình thủy điện. Thực tiễn tại Công ty Thủy điện Buôn Kuốp cho thấy, AI có thể giúp phân tích dữ liệu thủy văn, dự báo lượng nước về hồ và cung cấp cảnh báo sớm, qua đó bổ sung căn cứ khoa học cho việc lập phương án vận hành, điều tiết lũ.
Từ dữ liệu quan trắc đến dự báo lượng nước về hồ
Trong vận hành hồ chứa, một trong những yêu cầu quan trọng là xác định lượng nước sẽ đổ về hồ trong những giờ hoặc những ngày tiếp theo. Thông tin này ảnh hưởng trực tiếp đến kế hoạch phát điện, khả năng tích nước, điều tiết dòng chảy và phương án ứng phó khi xuất hiện mưa lớn. Nếu dự báo không kịp thời hoặc thiếu chính xác, đơn vị vận hành có thể gặp khó khăn trong việc chủ động bố trí dung tích phòng lũ và điều tiết nước về hạ du.
Đây cũng là bài toán mà Công ty Thủy điện Buôn Kuốp, đơn vị trực thuộc Tổng công ty Phát điện 3 (EVNGENCO3), tập trung giải quyết thông qua ứng dụng AI trong dự báo thủy văn.
Theo thông tin do Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) công bố, trong năm 2020, Công ty đã lắp đặt bổ sung 12 trạm đo mưa và 4 trạm đo mực nước tự động. Sau khi hoàn thành, hệ thống có tổng cộng 23 trạm đo mưa và 7 trạm đo mực nước trên các nhánh sông, lưu vực dẫn về hồ chứa. Dữ liệu từ các trạm được kết nối về trung tâm, tạo nguồn thông tin đầu vào cho mô hình dự báo lưu lượng nước về các hồ Buôn Tua Srah, Buôn Kuốp và Srêpốk 3.
Điểm đáng chú ý là các kỹ sư của Công ty đã tự nghiên cứu, xây dựng mô hình dự báo và ứng dụng AI để phân tích dữ liệu quan trắc.
Thay vì chỉ theo dõi riêng lẻ từng thông số, hệ thống sử dụng dữ liệu mưa, mực nước và diễn biến thủy văn thu thập được để nhận diện mối liên hệ giữa lượng mưa trên lưu vực với lượng nước chảy về hồ. Từ đó, mô hình đưa ra kết quả dự báo lưu lượng nước về, giúp cán bộ kỹ thuật có thêm thông tin để đánh giá diễn biến nguồn nước.

Nói cách khác, AI đảm nhận một công việc vốn đòi hỏi phải tổng hợp và phân tích nhiều nguồn dữ liệu: nhận dữ liệu quan trắc, xử lý các thông số, tìm ra quy luật biến động và đưa ra dự báo. Kết quả dự báo được đối chiếu với số liệu đo đạc thực tế để đánh giá độ tin cậy, đồng thời tiếp tục bổ sung dữ liệu nhằm hoàn thiện mô hình.
Theo số liệu EVN công bố tháng 5/2021, mô hình dự báo lưu lượng nước về hồ Buôn Tua Srah đạt độ chính xác khoảng 75% khi so sánh với số liệu đo đạc và tình hình thực tế tại thời điểm đánh giá. Đây là kết quả bước đầu cho thấy khả năng ứng dụng AI vào một khâu cụ thể của quy trình vận hành hồ chứa, đồng thời cung cấp thêm một kênh thông tin để đơn vị tham khảo khi xây dựng kế hoạch sản xuất và phương án điều hành theo nguồn nước.
Cần lưu ý, con số 75% được công bố đối với mô hình dự báo tại hồ Buôn Tua Srah, không phải độ chính xác chung cho tất cả các hồ hoặc mọi tình huống thời tiết. Chất lượng dự báo còn phụ thuộc vào độ đầy đủ của dữ liệu đầu vào, đặc điểm lưu vực và khả năng cập nhật, hiệu chỉnh mô hình.
AI giúp người vận hành có thêm thời gian chuẩn bị phương án
Giá trị của AI trong dự báo thủy văn không chỉ nằm ở việc đưa ra một con số về lưu lượng nước. Quan trọng hơn, kết quả dự báo giúp đơn vị vận hành nhận biết sớm xu hướng thay đổi của dòng chảy, từ đó chủ động hơn trong việc chuẩn bị các phương án.
Chẳng hạn, khi dữ liệu quan trắc cho thấy lượng mưa trên lưu vực tăng, mực nước tại các vị trí đo có biến động và mô hình dự báo cho thấy lưu lượng nước về hồ có khả năng tăng trong thời gian tới, cán bộ vận hành có thể sử dụng thông tin này để rà soát tình trạng hồ, đánh giá dung tích còn lại và đối chiếu với các quy định vận hành hiện hành.
Nếu nguy cơ lũ gia tăng, đơn vị có thêm cơ sở để chuẩn bị nhân lực, kiểm tra thiết bị, phối hợp với các cơ quan liên quan và xây dựng phương án ứng phó.
AI có thể hỗ trợ ba nhóm công việc cụ thể.
Thứ nhất, phân tích dữ liệu quan trắc. Hệ thống tiếp nhận và xử lý dữ liệu mưa, mực nước từ các trạm đo tự động, giúp tập trung thông tin thay vì phải tổng hợp thủ công từ nhiều điểm quan trắc.
Thứ hai, dự báo lưu lượng nước về hồ. Trên cơ sở dữ liệu đã thu thập và mô hình được huấn luyện, AI phân tích diễn biến thủy văn để ước tính lượng nước có thể đổ về hồ. Đây là thông tin đầu vào quan trọng cho việc lập kế hoạch sản xuất điện và xem xét phương án điều tiết.
Thứ ba, hỗ trợ cảnh báo sớm và chuẩn bị ứng phó. Khi kết quả dự báo cho thấy nguy cơ gia tăng dòng chảy, đơn vị vận hành có thể chủ động rà soát các phương án, thông báo và phối hợp với chính quyền địa phương theo quy trình phòng, chống thiên tai.
Tuy nhiên, AI không tự quyết định thời điểm mở cửa van, lưu lượng xả hay thay thế người có thẩm quyền trong điều hành hồ chứa. Kết quả do mô hình cung cấp là căn cứ tham khảo, cần được cán bộ chuyên môn kiểm tra, đối chiếu với thông tin khí tượng thủy văn, hiện trạng công trình và quy trình vận hành hồ chứa, liên hồ chứa trước khi đưa ra quyết định.
Từ dự báo đến cảnh báo vùng hạ du
Một yêu cầu khác trong quản lý hồ chứa là bảo đảm thông tin về tình hình vận hành và điều tiết xả nước được truyền đến chính quyền, người dân ở khu vực hạ du kịp thời. Đây là mắt xích quan trọng bởi ngay cả khi đơn vị vận hành có thông tin dự báo tốt, hiệu quả phòng tránh thiệt hại vẫn phụ thuộc vào khả năng truyền tin và tổ chức ứng phó tại địa phương.
Tại Công ty Thủy điện Buôn Kuốp, hệ thống cảnh báo xả lũ vùng hạ du đã được triển khai từ năm 2009 và từng bước chuyển sang hình thức cảnh báo từ xa qua mạng điện thoại di động.
Theo thông tin EVN công bố năm 2021, Công ty đã bố trí 20 trạm cảnh báo dọc bờ sông ở khu vực hạ du. Các trạm này truyền thông báo về tình hình chạy máy và điều tiết xả nước của nhà máy đến chính quyền và người dân trong vùng.
Cần phân biệt rõ hai cấu phần công nghệ trong mô hình này. AI đảm nhiệm việc phân tích dữ liệu và dự báo lưu lượng nước về hồ; hệ thống cảnh báo từ xa đảm nhiệm việc truyền tải thông tin vận hành, xả nước đến các đối tượng liên quan. Hai cấu phần có thể bổ trợ cho nhau trong chuỗi công việc từ dự báo, chuẩn bị phương án đến thông tin cảnh báo, nhưng không nên đồng nhất toàn bộ hệ thống cảnh báo với chức năng của AI.
Trong kế hoạch được công bố năm 2021, Công ty Thủy điện Buôn Kuốp còn đặt mục tiêu bổ sung trạm quan trắc, khai thác thêm dữ liệu dự báo mưa từ các cơ quan khí tượng và lưu vực khác, đồng thời nghiên cứu nâng cấp mô hình mạng nơ-ron nhân tạo (Neural Network) để cải thiện chất lượng dự báo. Công ty cũng dự kiến xây dựng bản đồ số vùng hạ du, mở rộng hệ thống thông tin và bổ sung các trạm cảnh báo tại khu vực đông dân cư, nơi thường xảy ra ngập úng hoặc tập trung hoạt động sản xuất, nuôi trồng thủy sản.
Những hướng triển khai này cho thấy ứng dụng AI trong vận hành hồ chứa cần được đặt trong một hệ thống dữ liệu và hạ tầng cảnh báo đồng bộ. Mô hình dự báo chỉ phát huy giá trị khi dữ liệu đầu vào được cập nhật thường xuyên, kết quả được chuyển đến đúng bộ phận chuyên môn và thông tin cần thiết được truyền đến cộng đồng có nguy cơ chịu ảnh hưởng.
Mở rộng ứng dụng, nâng cao độ tin cậy của mô hình
Ứng dụng AI tại Công ty Thủy điện Buôn Kuốp không dừng lại ở thử nghiệm ban đầu. Theo thông tin EVN công bố tháng 11/2025, Công ty tiếp tục sử dụng mạng nơ-ron nhân tạo để xây dựng chương trình dự báo mưa và dòng chảy về các hồ Buôn Tua Srah, Buôn Kuốp và Srêpốk 3.
Hệ thống quan trắc tự động đo mưa, đo mực nước được kết hợp với ứng dụng dự báo nhằm nâng cao chất lượng thông tin phục vụ điều hành sản xuất và điều tiết lũ. Công ty cũng đang tiếp tục nâng cấp chương trình lên phiên bản web để thuận tiện hơn cho việc khai thác và chia sẻ dữ liệu.

Đến tháng 7/2026, Công ty Thủy điện Buôn Kuốp tiếp tục là địa điểm được Đoàn công tác của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội khảo sát. Công ty hiện quản lý, vận hành ba nhà máy thủy điện bậc thang trên sông Srêpốk, với tổng công suất lắp đặt 586 MW. Đây là hệ thống công trình có yêu cầu phối hợp chặt chẽ trong quản lý nguồn nước và vận hành hồ chứa.
Thực tiễn trên cho thấy, để AI hỗ trợ hiệu quả công tác dự báo và điều hành hồ chứa, cần chú trọng đồng thời ba yếu tố: dữ liệu quan trắc đủ độ phủ và tin cậy; mô hình dự báo được kiểm chứng, hiệu chỉnh thường xuyên; đội ngũ cán bộ có khả năng hiểu, đánh giá và sử dụng kết quả do hệ thống cung cấp.
Đặc biệt, dữ liệu lịch sử cần được tích lũy qua nhiều mùa mưa lũ, bao gồm cả những tình huống thời tiết bất thường. Khi điều kiện khí hậu, lượng mưa hoặc đặc điểm dòng chảy thay đổi, mô hình cũng cần được đánh giá và cập nhật để hạn chế sai số. Việc công bố kết quả dự báo vì thế cần đi kèm thông tin về phạm vi áp dụng, thời gian dự báo và mức độ tin cậy, tránh tạo cảm giác rằng AI có thể dự đoán chính xác mọi tình huống thiên tai.
Ở góc độ rộng hơn, trường hợp Buôn Kuốp gợi mở hướng ứng dụng AI tại các hồ chứa khác: bắt đầu từ một bài toán cụ thể, có dữ liệu đo đạc, có kết quả đầu ra và có thể kiểm chứng bằng thực tế. Thay vì đầu tư công nghệ theo phong trào, mỗi đơn vị cần xác định rõ AI sẽ hỗ trợ khâu nào trong quy trình vận hành, dữ liệu nào cần được kết nối và kết quả dự báo sẽ được sử dụng như thế nào trong công tác chuyên môn.
AI không thay thế quy trình vận hành hồ chứa hay trách nhiệm của con người trước các quyết định điều tiết nước. Nhưng khi được xây dựng trên nền tảng dữ liệu tốt và đặt đúng vị trí trong hệ thống quản lý, công nghệ này có thể giúp người vận hành nhìn thấy sớm hơn xu hướng biến động của dòng chảy, có thêm thời gian chuẩn bị và đưa ra quyết định dựa trên nhiều thông tin hơn. Đây là giá trị thiết thực của AI trong nâng cao năng lực chủ động ứng phó với mưa lũ./.
