Tìm lời giải giảm nghèo từ du lịch sinh thái vùng biên
Phát triển du lịch sinh thái tại Bình Liêu không chỉ tạo sinh kế vững chắc, nâng cao thu nhập cho đồng bào vùng cao mà còn là chìa khóa quan trọng để bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, hướng tới mô hình phát triển kinh tế bền vững.
Những năm gần đây, bản đồ du lịch Việt Nam chứng kiến một cuộc dịch chuyển mạnh mẽ chưa từng có về các vùng cao, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Giữa bộn bề nhịp sống hiện đại, xu hướng "du lịch chậm", du lịch gắn liền với thiên nhiên hoang sơ và không gian văn hóa bản địa đang lên ngôi.
Tuy nhiên, câu chuyện phát triển du lịch nông thôn vùng cao không chỉ dừng lại ở những bức ảnh check-in hay những mùa hoa nở rộ theo mùa. Sâu xa hơn thế, đây là bài toán chiến lược về việc "thổi hồn" vào nông sản, đánh thức tiềm năng của đất đai ngủ quên, biến lợi thế địa hình thành giá trị kinh tế thực chất. Quan trọng hơn cả, du lịch phải trở thành chiếc "lá chắn" bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống trước nguy cơ mai một, đồng thời tạo ra trụ cột vững chắc cho công cuộc giảm nghèo bền vững ở những vùng đất từng bị bỏ lại phía sau.
Đánh thức tiềm năng vùng cao qua tư duy kinh tế nông nghiệp kết hợp du lịch
Từ trước đến nay, kinh tế vùng cao chủ yếu xoay quanh mô hình sản xuất nông nghiệp thuần túy, manh mún, phụ thuộc vào thời tiết và loay hoay với điệp khúc "được mùa rớt giá". Thế nhưng, tư duy làm kinh tế nông nghiệp hiện đại đã tạo ra một bước ngoặt lớn: chuyển từ sản xuất nông nghiệp truyền thống sang "kinh tế nông nghiệp trải nghiệm".
Trong bức tranh đổi mới ấy, các mô hình kinh tế tập thể, đặc biệt là hợp tác xã (HTX), đang đóng vai trò là hạt nhân dẫn dắt. Không còn mạnh ai nấy làm, HTX chính là cầu nối quy tụ đất đai, ứng dụng khoa học công nghệ, chuẩn hóa quy trình canh tác và tạo ra những sản phẩm du lịch mang tính đặc thù cao. Đó có thể là những thung lũng hoa ngập tràn sắc màu giữa sương mây, những trang trại nông nghiệp công nghệ cao giữa đại ngàn, hay các mô hình farmstay kết hợp cảnh quan, khí hậu đặc hữu.
Sự kết hợp giữa nông nghiệp và du lịch không chỉ giúp gia tăng giá trị trên cùng một đơn vị diện tích canh tác mà còn tạo ra chuỗi giá trị gia tăng đa ngành: từ lưu trú, ẩm thực, dịch vụ vận chuyển cho đến trải nghiệm văn hóa.
Hợp tác xã Hoa Bình Liêu: Điểm sáng "biến đất dốc thành không gian trải nghiệm"
Để thấy rõ sức sống của mô hình này, không thể không nhắc đến điểm sáng tiêu biểu nơi miền biên giới Đông Bắc Quảng Ninh: Hợp tác xã Hoa Bình Liêu trên đỉnh Cao Sơn (xã Hoành Mô, huyện Bình Liêu).
Tận dụng lợi thế địa hình ở độ cao trên 900 m so với mực nước biển, với khí hậu mát mẻ quanh năm và cảnh quan mây ngàn hùng vĩ, kỹ sư trẻ Nguyễn Thanh Hải cùng những cộng sự đã biến một vùng đồi dốc hoang sơ thành "thiên đường hoa" và không gian du lịch sinh thái đặc sắc. Với quy mô 1,5 ha, nơi đây hội tụ hơn hai vạn khóm hoa thảm, hàng trăm gốc hồng cổ ngoại nhập, cùng khu nhà lưới trồng lan vũ nữ và hồ cá Koi.
Điểm đáng chú ý là HTX không làm du lịch theo kiểu tự phát, mà vận hành bài bản như một hệ sinh thái trải nghiệm chuyên nghiệp. Có những thời điểm cao điểm, mô hình đã thu hút tới hàng nghìn lượt du khách đến tham quan, thưởng lãm và săn mây mỗi ngày. Nắm bắt lợi thế tuyệt vời ấy, Hợp tác xã Hoa Bình Liêu đã thiết kế và đưa vào khai thác một chuỗi dịch vụ trải nghiệm đa chiều cho du khách: tắm lá thuốc dân tộc, thưởng thức ẩm thực bản địa, tham gia thu hoạch nông sản sạch cho đến các hoạt động cắm trại, đốt lửa trại bập bùng dưới trời sao hay các chương trình team building gắn kết tập thể.
Điểm cốt lõi và đặc biệt nhất trong tư duy phát triển của Hợp tác xã Hoa Bình Liêu là sự gắn kết du lịch với công tác bảo tồn thiên nhiên và gìn giữ bản sắc văn hóa vùng cao. Đến với Cao Ly, du khách không chỉ được hòa mình vào bầu không khí trong lành của núi rừng mà còn có cơ hội chạm tay vào nét đẹp văn hóa truyền thống của đồng bào thông qua các chương trình giao lưu văn nghệ, nếm thử hương vị ẩm thực độc đáo hay tìm hiểu sâu hơn về phong tục tập quán lâu đời của người dân bản địa.
Lan tỏa sinh kế và tạo động lực vững chắc cho công cuộc giảm nghèo
Mức lan tỏa của mô hình không chỉ nằm ở những con số kinh tế ấn tượng mà còn ở cách tạo chuỗi liên kết giá trị chặt chẽ với cộng đồng bản địa: trở thành điểm tựa sinh kế vững chắc cho đồng bào vùng cao. Thông qua cơ chế liên kết thuê đất, HTX ưu tiên tuyển dụng lao động là đồng bào dân tộc thiểu số (như người Tày, người Dao), biến họ từ những người quen đi rừng bấp bênh thành những công nhân nông nghiệp tay nghề cao với thu nhập ổn định. Không dừng lại ở việc làm công, HTX định hướng liên kết, cung cấp cây giống, hướng dẫn kỹ thuật và bao tiêu nông sản sạch cho người dân xung quanh để phục vụ trực tiếp cho hệ thống ẩm thực và dịch vụ du lịch tại chỗ.
Thành công của HTX đã mở ra hướng đi đầy triển vọng, tạo đòn bẩy để các hộ dân xung quanh phát triển các dịch vụ phụ trợ như ăn uống, lưu trú, vận chuyển… Qua đó, mô hình góp phần thiết thực vào công cuộc nâng cao chất lượng đời sống nhân dân, tạo động lực mạnh mẽ cho công cuộc giảm nghèo bền vững và xây dựng nông thôn mới ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Bài toán giữ gìn bản sắc và phát triển bền vững
Thực tiễn từ các vùng cao cho thấy du lịch nông thôn chỉ thực sự trường tồn khi được neo đậu vững chắc trên nền tảng văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số. Kiến trúc bản làng, nếp nhà sàn, hương vị ẩm thực bản địa, các làn điệu dân ca, lễ hội và tập quán sinh hoạt chính là "hồn cốt" tạo nên sức hấp dẫn riêng có mà không khu nghỉ dưỡng hiện đại nào sao chép được.
Tuy nhiên, quá trình phát triển luôn tiềm ẩn nguy cơ thương mại hóa – nơi bê tông lấn át thiên nhiên và bản sắc bị phô bày một cách nhạt nhòa, vụ lợi. Để ngăn chặn điều này, vai trò định hướng của chính quyền địa phương là vô cùng quan trọng trong việc quy hoạch tổng thể, kiểm soát sức chứa sinh thái và hỗ trợ đào tạo kỹ năng làm du lịch chuyên nghiệp cho người dân.
Khi được trao công cụ và tri thức, người dân bản địa không thể đứng bên lề mà phải thực sự đóng vai trò là chủ thể trung tâm, trực tiếp tham gia và thụ hưởng thành quả từ du lịch. Chỉ khi cộng đồng thấy rõ lợi ích từ việc giữ gìn cảnh quan rừng núi, bảo tồn nếp nhà và phong tục, thì khi đó du lịch mới mang tính bền vững thực chất.
Phát triển dịch vụ du lịch nông thôn vùng cao gắn với sinh kế bền vững và bảo tồn văn hóa không còn là một lựa chọn mang tính thử nghiệm, mà đã trở thành hướng đi tất yếu trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Những mô hình như Hợp tác xã Hoa Bình Liêu trên đỉnh Cao Ly chính là minh chứng sinh động cho bản lĩnh dám nghĩ dám làm của tuổi trẻ, kết hợp nhịp nhàng giữa khoa học công nghệ, tư duy kinh tế thị trường và tình yêu sâu sắc với quê hương. Khi kinh tế nông thôn được "thổi luồng gió mới", mỗi bản làng vùng cao sẽ vượt qua cái đói cái nghèo, vươn lên thành những "ngôi nhà sinh kế" bền vững./.
