Thúc đẩy du lịch thể thao, du lịch mạo hiểm tại các vùng miền núi góp phần phát triển kinh tế - xã hội

Xu hướng du lịch thể thao và du lịch mạo hiểm: Làn sóng mới thúc đẩy kinh tế bền vững

Theo báo cáo công bố tháng 1/2026 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), trong năm 2025, du lịch thể thao đã chiếm 10% tổng chi tiêu du lịch toàn cầu và được dự báo duy trì đà tăng trưởng ấn tượng với tốc độ 17,5%/năm trong giai đoạn từ nay đến năm 2030 [1]. Theo Grand View Research (Hoa Kỳ), quy mô thị trường du lịch thể thao và du lịch mạo hiểm toàn cầu lần lượt được định giá 803,9 tỷ USD và 464,3 tỷ USD trong năm 2025 [2, 3].

Những chỉ số ấn tượng trên khẳng định du lịch thể thao và du lịch mạo hiểm đang vươn lên thành những phân khúc chiến lược của ngành du lịch hiện đại. Xu hướng này không chỉ gia tăng hiệu quả khai thác các giá trị sinh thái, văn hóa bản địa mà còn bổ sung nguồn lực quan trọng cho hạ tầng kinh tế - xã hội tại các vùng miền núi.

Tại Việt Nam, bức tranh du lịch trong 5-7 năm gần đây đã ghi nhận những chuyển biến tích cực. Nhiều địa phương liên tục đăng cai các sự kiện thể thao quy mô lớn với bộ môn đa dạng như marathon, đua xe mô tô, ô tô địa hình, đua xe đạp mạo hiểm... Trong đó, địa hình đặc trưng của khu vực miền núi với độ thử thách cao và cảnh quan kỳ vĩ đang trở thành “mỏ vàng” để thiết kế các sản phẩm du lịch thể thao trải nghiệm chất lượng cao.

Khai thác lợi thế địa hình, tạo giá trị cho điểm đến qua du lịch thể thao và mạo hiểm

Khu vực miền núi Việt Nam sở hữu địa hình tự nhiên đa dạng từ hệ thống núi đá vôi, thung lũng, rừng nguyên sinh, ruộng bậc thang đến các đỉnh núi cao sừng sững, cùng kho tàng văn hóa, lịch sử lâu đời. Sự bùng nổ của truyền thông số và mạng xã hội thời gian qua đã tạo đòn bẩy hiệu quả, đưa hình ảnh các vùng đất này tiếp cận nhanh chóng với cộng đồng du khách trong nước và quốc tế.

Đây chính là tiền đề thuận lợi để các địa phương chủ động xây dựng chuỗi sản phẩm du lịch thể thao, du lịch mạo hiểm mang đậm dấu ấn đặc trưng vùng miền.

Tỉnh Lào Cai là minh chứng nổi bật trong phát triển du lịch thể thao mạo hiểm. Với địa hình đường đèo hiểm trở, thiên nhiên hùng vĩ cùng thử thách độ cao lý tưởng, Lào Cai nhanh chóng khẳng định vị thế "thánh địa" chinh phục của cộng đồng yêu vận động.

Chỉ tính riêng tháng 9/2026, giải Vietnam Mountain Marathon tại Sa Pa đã quy tụ hơn 5.300 vận động viên đến từ 54 quốc gia và vùng lãnh thổ. Ngay sau đó, đầu tháng 10/2026, giải Mù Cang Chải Ultra Trail 2026 tiếp tục thu hút 3.600 vận động viên tranh tài, trong đó có 200 chân chạy quốc tế từ 18 quốc gia.

Những con số ấn tượng ấy không chỉ dừng lại ở đó, bởi đi cùng họ là người thân, bạn bè, đội ngũ truyền thông, tình nguyện viên và đông đảo du khách đi cùng để trải nghiệm. Một giải chạy diễn ra trong vài ngày nhưng tạo hiệu ứng dây chuyền kích hoạt toàn bộ chuỗi cung ứng dịch vụ: từ lưu trú, ẩm thực, vận tải, tới mua sắm đặc sản và tham quan các điểm du lịch vệ tinh.

Vượt lên bài toán lợi ích kinh tế ngắn hạn, giá trị lớn nhất mà du lịch thể thao mang lại là sức mạnh định vị thương hiệu. Khi được đầu tư chuyên nghiệp và duy trì thường niên, một cung đường thiên nhiên sẽ chuyển hóa thành sản phẩm; sản phẩm nâng tầm thành sự kiện mang tính biểu tượng; từ đó ghi dấu ấn đậm nét cho điểm đến trên bản đồ du lịch quốc tế.

Quản trị rủi ro: Bài toán dành cho du lịch mạo hiểm miền núi

Tuy nhiên, phát triển du lịch thể thao và du lịch mạo hiểm luôn đi kèm yêu cầu nghiêm ngặt về công tác bảo đảm an toàn. Yếu tố “mạo hiểm” không đồng nghĩa với việc chấp nhận rủi ro thụ động. Trái lại, khi quy mô du khách tăng trưởng nhanh, chính quyền và các đơn vị tổ chức phải chủ động nâng cao năng lực quản trị rủi ro về chuẩn hóa hạ tầng, năng lực dự báo và cảnh báo thời tiết, đào tạo nhân lực tại chỗ về hướng dẫn khách, sơ cứu, ứng phó sự cố…

Bài học kinh nghiệm từ xã Hữu Liên (tỉnh Lạng Sơn) thể hiện rõ tư duy chủ động trong công tác đào tạo nhân lực du lịch. Trong tháng 9/2026, tỉnh Lạng Sơn đã tổ chức khóa tập huấn chuyên sâu về bảo đảm an toàn hoạt động thể thao, giải trí dưới nước cho 110 học viên là lực lượng cứu hộ, cứu nạn, quản lý dịch vụ và người điều khiển phương tiện tại các điểm du lịch. Việc kết hợp đồng bộ công tác an toàn từ địa hình trên cạn đến các hoạt động dưới nước giúp củng cố toàn diện phương án ứng phó rủi ro thiên tai và sự cố du lịch.

Song hành với yếu tố con người, công nghệ cũng cần được áp dụng trong công tác quản lý. Việc tích hợp bản đồ số, định vị GPS, mã QR tra cứu thông tin hành trình, hệ thống cảnh báo thời tiết tự động và kênh liên lạc khẩn cấp giúp các cơ quan quản lý, đơn vị tổ chức cùng du khách chủ động cập nhật dữ liệu, xác định chính xác tọa độ và tối ưu hóa thời gian xử lý khi xảy ra tình huống phát sinh.

Phát triển du lịch thể thao miền núi gắn với sinh kế bền vững

Du lịch thể thao và du lịch mạo hiểm chỉ thực sự phát huy giá trị cốt lõi khi tạo ra nguồn thu bền vững cho ngân sách và người dân địa phương, đồng thời bảo tồn cảnh quan, hệ sinh thái và những giá trị văn hóa vốn là nền tảng của điểm đến.

Để đạt được sự cân bằng này, địa phương cần quán triệt đồng bộ ba trụ cột: bảo vệ môi trường, bảo đảm sinh kế và kiểm soát quy mô phát triển.

Thứ nhất, công tác bảo vệ môi trường phải được tích hợp ngay từ khâu quy hoạch và thiết kế sản phẩm. Địa phương cần đánh giá kỹ lưỡng sức chứa sinh thái của điểm đến, dự báo lượng chất thải, nước thải, áp lực giao thông, tiếng ồn và mức độ ảnh hưởng tới đời sống sinh hoạt của cộng đồng. Đơn cử, đối với các giải chạy địa hình quy mô lớn, cần quy định rõ trách nhiệm pháp lý và nghĩa vụ của các bên trong thu gom rác thải, hoàn trả mặt bằng tự nhiên và bảo vệ các khu vực nhạy cảm về sinh thái.

Thứ hai, bảo đảm người dân thực sự được hưởng lợi từ hoạt động du lịch cũng là yếu tố quan trọng. Người dân cần được tham gia vào quá trình xây dựng và cung cấp sản phẩm, thay vì chỉ đứng ngoài quan sát khách đến rồi đi. Khi người dân có thu nhập trực tiếp từ homestay, ẩm thực, vận chuyển, hướng dẫn, bán sản phẩm địa phương hoặc cung cấp các trải nghiệm văn hóa, nguồn lợi từ du lịch sẽ được lan tỏa rộng hơn trong cộng đồng. Đồng thời, khi sinh kế gắn với tài nguyên du lịch, người dân sẽ có thêm động lực cùng chính quyền bảo vệ cảnh quan, môi trường và những giá trị văn hóa mà chính cộng đồng đang sở hữu.

Chương trình nâng cao năng lực cộng đồng tại tỉnh Lạng Sơn là một ví dụ tiêu biểu. Tỉnh đặt mục tiêu đến năm 2027: 100% chủ cơ sở du lịch cộng đồng được đào tạo nghiệp vụ; 90% lao động du lịch cộng đồng được bồi dưỡng kỹ năng chuyên môn và 95% điểm du lịch cộng đồng ứng dụng công nghệ thông tin. Các chỉ tiêu cụ thể này khẳng định định hướng phát triển du lịch không chạy theo bề nổi, mà tập trung nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và tư duy quản lý hiện đại.

Thứ ba, cần kiểm soát quy mô khai thác hợp lý và thực hiện truyền thông có trách nhiệm. Một điểm đến bền vững không nằm ở việc phải thu hút nhiều khách bằng mọi giá, nhất là khi hạ tầng, nhân lực và môi trường chưa đủ khả năng đáp ứng. Vì vậy, truyền thông và quảng bá cũng cần được thực hiện phù hợp với năng lực thực tế của điểm đến, thay vì chỉ tập trung vào mục tiêu thu hút số lượng khách lớn trong thời gian ngắn.

Tùy điều kiện cụ thể, địa phương có thể nghiên cứu quy định số lượng đoàn, thời gian hoặc tần suất khai thác đối với những tuyến có sức chịu tải hạn chế; đồng thời phát triển các nhóm trải nghiệm với quy mô và mức độ khác nhau.

Trong quá trình vận hành, địa phương và các đơn vị cung cấp dịch vụ cần lắng nghe phản hồi của cả du khách và người dân để kịp thời khắc phục những bất cập, đồng thời phát huy những giá trị được đánh giá cao, không chỉ phụ thuộc vào các chỉ số về lượng khách hay doanh thu.

Đặc biệt, phát triển du lịch không được làm xáo trộn không gian sống bình yên của bản làng hay thương mại hóa thô bạo các giá trị văn hóa truyền thống. Khi dòng khách gia tăng, chính quyền địa phương phải chủ động xác định rõ danh mục tài nguyên được phép khai thác, không gian cần bảo tồn nguyên trạng và hạn mức khai thác phù hợp. Mục tiêu dài hạn là xây dựng chuỗi sản phẩm du lịch chuẩn mực, hài hòa và có khả năng duy trì sức sống lâu dài.

Đối với các tỉnh miền núi, cơ hội bứt phá từ du lịch thể thao và du lịch mạo hiểm đang hiện hữu rõ nét. Dù vậy, hiệu quả phát triển không thể đo đếm đơn thuần bằng số lượng lượt khách. Một điểm đến thành công phải là nơi du khách mong muốn quay lại, người dân gia tăng sinh kế, thiên nhiên được bảo vệ vẹn toàn và chính quyền làm chủ công tác quản trị rủi ro.

Khi đạt được sự hài hòa đó, từng con đường núi, dòng thác, bản làng hay đỉnh núi cao không chỉ dừng lại ở tiềm năng du lịch đơn thuần, mà sẽ trở thành nguồn sinh kế bền vững cho người dân, định vị thương hiệu địa phương và đóng góp thiết thực vào chiến lược phát triển xanh của đất nước./.

Tài liệu tham khảo:

[1] World Economic Forum (2026), Sports for People and Planet: Insight Report January 2026, 42pp, https://reports.weforum.org/docs/WEF_Sports_for_People_and_Planet_2026.pdf, truy cập ngày 6/10/2026.

[2] Grand View Research (2026), Sports Tourism Market (2026-2033), 110pp, https://www.grandviewresearch.com/industry-analysis/sports-tourism-market-report, ; truy cập ngày 6/10/2026.

[3] Grand View Research (2026), Adventure Tourism Market (2026-2033), 110pp, https://www.grandviewresearch.com/industry-analysis/adventure-tourism-market-report, truy cập ngày 6/10/2026.