Thiết lập mạng quan trắc cảnh báo sớm bức xạ và kênh trao đổi dữ liệu khu vực ASEAN

PGS. TS. Nguyễn Tuấn Khải, Phó Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam cho biết, Dự án “Thiết lập mạng quan trắc cảnh báo sớm bức xạ và kênh trao đổi dữ liệu khu vực ASEAN”, gọi tắt là Dự án EU-ASEANTOM (mã số MC3.01/19) do EU tài trợ không hoàn lại với mục tiêu thiết lập mạng lưới quan trắc và cảnh báo sớm bức xạ (EWRMN) cùng kênh trao đổi dữ liệu (ASEAN-RDEP) cho 7 quốc gia thành viên ASEAN.

Hệ thống được thiết kế để phát hiện kịp thời mọi sự gia tăng bất thường của mức độ bức xạ trong môi trường, từ đó cho phép các quốc gia đưa ra các biện pháp ứng phó hiệu quả nhằm bảo vệ cộng đồng và môi trường.

Tại Việt Nam, Dự án được Bộ KH&CN giao cho Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam chủ trì (đơn vị thực hiện trực tiếp là Viện Khoa học và Kỹ thuật hạt nhân).

Sau quá trình triển khai nghiêm túc và vượt qua nhiều thách thức về địa hình, thời tiết, Việt Nam đã hoàn thành xuất sắc các hạng mục mục tiêu: Thiết lập 41 trạm quan trắc trực tuyến (bao gồm 40 thiết bị MIRA đo suất liều gamma môi trường trên mặt đất và 1 thiết bị SARA đo phổ gamma dưới nước tại Trạm Hải văn Hòn Dấu); các trạm được ưu tiên lắp đặt tại các tỉnh/thành phố và khu vực trọng điểm trên cả nước. Trung tâm Điều hành mạng lưới đặt tại Viện Khoa học và Kỹ thuật hạt nhân có khả năng thu nhận, lưu trữ, xử lý và hiển thị dữ liệu trực tuyến 24/7 từ toàn bộ các trạm quan trắc trên toàn quốc.

Toàn bộ dữ liệu quan trắc của Việt Nam được kết nối và chia sẻ thông suốt với kênh trao đổi dữ liệu khu vực ASEAN (ASEAN-RDEP) đặt tại Thái Lan và sẵn sàng chuyển tiếp tới hệ thống IRMIS của Cơ quan Năng lượng nguyên tử Quốc tế.

Thông qua thực hiện Dự án EU-ASEANTOM, đội ngũ chuyên gia Việt Nam đã được đào tạo bài bản, đảm bảo năng lực vận hành, bảo trì và quản lý hệ thống một cách độc lập và bền vững.

Việc đưa vào vận hành mạng lưới quan trắc EU-ASEANTOM không chỉ giúp Việt Nam tăng cường đáng kể khả năng phát hiện sớm các sự cố phóng xạ xuyên biên giới mà còn thể hiện tinh thần hội nhập quốc tế mạnh mẽ. Dự án đã cung cấp cơ sở dữ liệu quan trọng phục vụ công tác quản lý nhà nước về năng lượng nguyên tử và là nền tảng để tích hợp vào Mạng lưới quan trắc và cảnh báo phóng xạ môi trường quốc gia.

PGS. TS. Nguyễn Tuấn Khải cho biết thêm, hệ thống được thiết kế linh hoạt, khoa học, có khả năng phát hiện kịp thời mọi sự gia tăng bất thường của mức độ bức xạ trong môi trường, từ đó cho phép các quốc gia đưa ra các biện pháp ứng phó hiệu quả nhằm bảo vệ cộng đồng và môi trường.

Phát biểu tại buổi Lễ khánh thành được tổ chức ngày 19/5/2026 tại Hà Nội, Thứ trưởng Bộ KH&CN Lê Xuân Định cảm ơn EU đã hỗ trợ nguồn lực quý báu và công nghệ tiên tiến cho Việt Nam. Thứ trưởng đánh giá cao sự hợp tác chặt chẽ của Cục Khí tượng Thủy văn, Bộ Nông nghiệp và Môi trường trong việc phối hợp hạ tầng đặt trạm, cũng như sự nỗ lực vượt khó của các đơn vị thực hiện thuộc Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam.

Việc chính thức đưa mạng lưới này vào hoạt động sẽ giúp cơ quan chức năng nhanh chóng đánh giá tình hình và tổ chức ứng phó hiệu quả nếu có sự cố xảy ra, bảo vệ an toàn cho nhân dân và môi trường.

Thứ trưởng Lê Xuân Định đề nghị Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam tiếp tục phối hợp với các đơn vị liên quan để vận hành hệ thống ổn định, đồng thời nghiên cứu tích hợp dữ liệu này vào Mạng lưới quan trắc và cảnh báo phóng xạ môi trường quốc gia trong thời gian tới./.